SORONZON

Гэрэл зургийн уралдаанд урьж байна

2012-01-05T18:47:00.004+08:00

“Монголын гэрэл зураг, мэдээлэл” сэтгүүл болон www.INET.mn сайтаас хамтран 2011 оны шилдэг гэрэл зураг шалгаруулах уралдаан зарлажээ. Уралдааны болзлыг зурган дээр дарж харна уу.
/Блогтоо анх удаа реклам тавьж үзэв ээ-нөхрийн хүсэлт ёсоор/

Амьдрал, ажил төрлөө хэрхэн төлөвлөх вэ?

2012-01-02T19:23:00.003+08:00

Өнөөдөр 2012 оны ажлын эхний өдөр. Байгууллага, хамт олон болон хувь хүн гээд бүгд л шинэ оны ажлаа төлөвлөж, зорилго зорилтоо тодорхойлж байгаа байх. Шинэ онд хийж бүтээх ажил үйлсээ хэрхэн төлөвлөх тухай энэ 7 хоногийн турш хаа сайгүй яригдах болов уу.

Яг энэ мөчид “Амьдрал, ажил төрлөө хэрхэн төлөвлөх вэ?” гэсэн нэгэн бичлэгийг Та бүхэнд сонирхуулья гэж бодсон юм. Авах хүнд нэг үг ч эрхэм гэдэг болохоор ажил албандаа өсөж дэвших, амьдрал ахуйгаа дээшлүүлэх урам зоригоор дүүрэн байгаа хэн нэгэнд дараах бичлэг тус болвол сэтгэл минь ханах нь тэр.

Тэмдэглэлийн дэвтэр хөтлөх арга

Өнгөрсөн жил би удирдагчийн сургалтад хамрагдсан юм. Удирдлагын академийн нэг салбар нь амжилттай ажиллаж байгаа улс төр, бизнесийн лидерүүдийн тэмдэглэлийн дэвтрийг судалдаг бөгөөд “Хамгийн сайн төлөвлөлт нь тэмдэглэлийн дэвтэрээ зөв хөтлөхөөс эхэлдэг” гээд хэрхэн хөтлөхийг заасны дагуу би дэвтэрээ хэрхэн өөрчилсөнөө Та бүхэнд сонирхуулъя.

Энд (Солонгост) “Тэмдэглэлийн дэвтэр зохион байгуулалт” гэсэн лекц нь их өндөр төлбөртэй байдаг юм билээ. Харин би үнэгүй зааж өгье. Танд хэрэг болж магадгүй юм.

1. Тэм. дэвтэрийн хамгийн зохистой хэмжээ бол А5 юм. Бичихэд, уншихад, хүний нүдний хараанд, авч явахад ч хамгийн тохиромжтой хэмжээ гэж судалгаагаар тогтоогдсон гэнэ. Тийм ч учраас ихэнх номыг А5 хэмжээгээр хэвлэдэг нь шинжлэх ухааны үндэслэлтэй ажээ.

2. Бас жил болгоны дэвтэр чинь нэгэн жигд хэмжээтэй байх юм бол хадгалахад цэгцтэй. Ажил хэрэгч хүний дэвтэр жижигхэн байх нь зохисгүй. Ажил хэрэгч бус харагддаг гэнэ.

3. Хамгийн эхлээд А5 хэмжээний дэвтэрийн хавтас авах хэрэгтэй. Цахилгаантай бол их зүгээр. Доторхи цаасыг нь солиод байхаас хавтасаа солих шаардлагагүй, нилээн хэдэн жил хэрэглэж болно.

4. А5 хэмжээний дэвтэрийн хавтас нь дотроо олон нүхээр үддэг бол дэмий, цөөхөн нүхтэй байвал зүгээр. Жирийн нүх цоологчоор нүхлээд л болоо. Би 6 ширхэг, нээгдэж хаагддаг нүхтэйг авсан. Дараа нь сэлбэхэд амар.

5. Хавтастайгаа хамт ирсэн хуудаснуудаа ашиглана.

6. Дунд нь ангилалуудаа хийнэ. А4 цаасыг яг дундуур нь хуваахад А5 хэмжээтэй болдог. Янз бүрийн өнгөтэй, зурагтай эсвэл зүгээр бичгийн цаасан дээр ангилалуудаа бичээд принтерлэнэ.

Бүхий л амьдралынхаа туршид буюу
“Үхэхээсээ өмнө хийхийг хүсч буй зүйл”-ээ та тэмдэглэж үзсэн үү?

Хэрвээ та амьдрал, ажил төрлөө төлөвлөж чадахгүй бол хэрэггүй зүйлд сэтгэл зүрх, хүч чадал, цаг хугацаа, мөнгө төгрөгөө зориулсаар дуусах болно. Манай цуглааныхан жил болгон ийм хуудас бөглөдөг юм.

Нэгдүгээрт: Би ийм зүйл хийхийг хүсч байна.
Хоёрдугаарт: Миний очиж үзэхийг хүсч буй газар
Гуравдугаарт: Би ийм ийм юмтай болмоор байна.
Дөрөвдүгээрт: Би ийм хүн болмоор байна.

Хэсэг хугацааны дараа үзэхэд төлөвлөсөн олон ажил тань биелсэн байгааг харах болно. Биелэлтээ он, сар, өдөртэй нь тэмдэглэдэг юм шүү. “Хүсэл мөрөөдөл агуу бол хувь заяа агуу” гэсэн үг байдаг. Та агуу зүйлсийг хүсэж мөрөөдөөрэй!

Жич: Дээрх зөвлөмж нь нэлээд олон хуудас бөгөөд цөөн хэдэн зүйлийг энд сийрүүлэв. Холбогдох гэрэл зураг болон бусад олон зөвлөмж, аргачлалыг дараах блог руу
http://blog.daum.net/mongollove
орж эх бичлэгээс нь үзэж танилцана уу.

Тэмдэглэлийн дэвтэр хөтлөх энэ арга нь Таны ажил үйлсэд тус нэмэр болсон бол уг блогийн эзэнд нь талархал илэрхийлэхээ мартуузай.

Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 100 жилийн ойд

2011-12-29T12:12:00.003+08:00

Эрхэм ноён Г.А.Козаков танаа

ХААНЫ ШИРЭЭНД НОЁДООС СОНГОН ӨРГӨМЖЛӨГДСӨН, ЭРГЭЛТИЙН ГОЛ ЗҮРХ, ГОЛ ЗҮТГЭЛТЭН ХУТАГТЫН ТУХАЙ

1912 оны нэгдүгээр сарын 18

№ 109

Орчин үеийн Монголын улс төрийн нөхцөл байдал ба зүтгэлтнүүдийн тухай:

1911 оны арваннэгдүгээр сарын түүхэн өдрүүдэд болсон үйл явдал Оросын нөмөр нөөлөг, тусламжинд итгэл найдвар өвөрлөсөн (Монголын-О.Б) ард түмний чин сэтгэл итгэлээр ялсан эргэлтийн гол зүтгэлнүүдийг тайзнаа төрүүлэн гаргалаа.
Монголыг өнөөгийн эрх чөлөөнд хүргэсэн энэ үйл явдлын тэргүүн зэргийн роль ямар ч эргэлзээгүйгээр Хутагтад оногдоно. Хэзээ нэгэн цагт Монголын сүүлчийн жилүүдийн түүхийг бичих болбол түүхнээ хамгийн аймшиггүй ухаантан ч энэ тухай бодохыг зүрхлээгүй тийм зүйлийг хэрэгжүүлэгч VIII Богд гэгээний зоригтой, шийдвэртэй санаачилгыг талархалтайгаар тэмдэглэх болно. Монголыг эдүгээ эрх чөлөөтэй залгуулсан энэ үйл хэргийг манлайлсан хүн нь яах аргагүй Хутагт мөн.
Цаашдын үйл явдал хэрхэхээс үл хамааран Улс орны хийгээд түүний болон ойр орчмынх нь хүмүүсийн эрх ашиг аюулд учирч болзошгүй үед сүүлчийн мөч хүртэл юунд ч үл дийлдэм хүчтэй мэт санагдаж байсан Хятадын (Манжийн-О.Б) засгийн газартай тэмцэж, эртний монголын хаадын хаан ширээнд ноёдын нэгдсэн саналаар өргөмжлөгдсөн Жавзандамба хутагтын эрэлхэг, аймшиггүй зоригтой чадвар ард түмний ач санасан ой ухаанд үлдэх учиртай.
Энд одоогийн Богд гэгээн байгаагүй бол Хятад Монголыг аль хэдийн залгиж, түүнийг Хятадын нэг муж болгох байсан нь эргэлзээгүй.

Тус орныг бүрэн боолчлох шийдвэртэй алхам хийхэд нь Хятадын (Манжийн-О.Б) засгийн газарт гол төлөв Хутагтын хүчтэй, хатуу эр зоригт түшиглэсэн ноёдын эсэргүүцэл саад болж байв.
Гялалзсан мэт идэвхтэй эхэлсэн үйл ажиллагаа нь гутамшигтай төгссөн Манжийн амбан байсан Сандоогийн илтгэл, мэдээнд үндэслэн Бээжингээс авч хэрэгжүүлсэн сүүлчийн арга хэмжээнүүд нь монголын автономийг устгахад чиглэж байсан бөгөөд энэ нь монголын ард түмний үнэхээр зовлон туулсан тэвчээрийг барав. Ийм түүхэн мөчид Хутагт ард түмнийхээ санаа бодлыг соргогоор мэдэрч, өөртөө бүхий л хариуцлагыг итгэл төгс үүрч, Монголын хувьд хэзээ нэгэн цагт догшин эзэрхэгч нь байсан Хятадаас (Манжаас-О.Б) салж, давагдашгүй аймшигт дарлалаас хагацахын тулд Их Оросоос тусламж эрэхээр шийдвэрлэсэн юм. Хан, ноёдыг Петербургт илгээх санаачилгыг Хутагт өөрийн ард түмэндээ барив. Түүгээр үл барам, элч төлөөлөгчдийг Оюун санааны удирдагчийн нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эрэлхэг, хатан зоригоор дэмжээгүй бол тэдний тусламж эрэх ажил хэрэгжихгүй байсан гэдэгт өчүүхэн ч эргэлзэхгүй байна.

Хятадад толгой эргэм хурдан өрнөсөн цаашдын үйл явдлууд өнөөгийн династийг бүрэн мөхөлд хүргэж, энэ нь эхний шийдвэртэй алхамаа хийгээд байсан Орос улсаас тусламж эрэх ноёд, лам нарын төлөөлөгчдийн илгээлтийг зүй зохисын дагуу болгов.
Сүүлчийн мөч хүртэл ихэнх ноёдын үлбэгэр, эргэлзсэн байдлыг Богд гэгээний эрэлхэг зориг, тууштай шийдэмгий байдал арилгаж, тэдэнд дэмжлэг болсон юм. Түүнийг хаан ширээнд өргөмжилсөн нь улс орноо харийн дарлалаас чөлөөлөх үйл хэрэгт Жавзандамба хутагтын оруулсан агуу гавьяаг ноёдууд хүлээн зөвшөөрсний хүндлэл байлаа.
Гэгээний түүхэн гавьяа нь эхний шийдвэртэй дайралтаар сүнсээ хагартал айж, балмагдсан Манжийн сүүлчийн амбан Сандоогийн аймхай, хулчгар занг таньсан явдал юм. Сандоо өөрийгөө өмгөөлөхийн тулд одоо юу ч хэлж болно, тухайлбал монголчуудын талд цэргүүд нь урвасан, цэргүүдийн дунд хувьсгалт үзэл санаа түгсэн, эсвэл монгол цэргүүдийн гэнэтийн татлага болсон, монголын удирдагчдыг гаднаас нууцаар дэмжсэн гэх мэт.

Үнэн хэрэг дээрээ эргэлтийн үед Өргөөд ямар ч монгол цэргүүд байгаагүй, Хутагт Өргөөд цугларсан ердөө зуун монголыг өөрийн нөөцөөс зэвсэг өгч зэвсэглэсэн, Сандоо болон түүний түшмэд, хятад, манж цэргүүд рүү ямар ч монголчуудын зэвсэгт зохион байгуулалттай дайралт болсон тухай яриа гарах үндэсгүй гэдэг нь тодорхой юм. Түүнээс гадна, Манж амбан шийдвэрлэх мөчид сандарч аймхай зан гаргалгүй, өөрийн цэргээсээ 50 хүнийг өөртөө татаж, бэхжүүлж чадсан бол монголын түүх өөр болох байсан гэж бодох үндэслэл бий.
Болсон үйл явдлыг мэдэх хүмүүсийн хүлээн зөвшөөрч буйгаар ноёд болон Хутагтад ойр хүмүүсийн дунд Манжийн амбанг эндээс хөөн зайлуулах талаар бүрэн нэгдмэл санаа байгаагүй төдийгүй харин ч шийдвэрлэх мөчид эргэлзэх, шийдэмгий бус байх, хүнд үр дагавараас болгоомжлох явдал ажиглагдаж байсаныг зайлшгүй тэмдэглэх хэрэгтэй. Монгол дахь Манж амбангийн хүч, түүний цэргийн гарнизоны хүчин чадлыг сүүлчийн мөч хүртэл хэтрүүлэн үнэлж байсан хүмүүсийн дотор Хүрээнд байсан монгол амбан Пунцагцэрэн, Хутагтын хуучин шанзодба нар багтаж байв. Тэд хоёул Гэгээнд ойр байсан хүмүүс бөгөөд одоо сүүлчийн мөчид аймхай, хэт болгоомжлол гаргаснаараа Гэгээний итгэлийг алдав.
Зөвхөн энэ сүүлийн үед бүхий л хариуцлагыг өөртөө авч, бидний өмнө буй болсон Хутагтын талаарх үгээ өндөрлөхийн тулд, Монголын түүхэн эргэлтийн гол буруутан, товойн гарсан эл Гэгээний ухамсарт амьдралынх нь эхэн үе (одоо тэрбээр 43 настай) түүнд зугаалах, үрэлгэн байхад дуртай байсныг таах ямар ч үндэслэл өгөхгүй байсныг дурсахгүй байж болохгүй.

Хүрээнд 10, 15, 20 жилийн өмнө амьдарч байсан олон хүмүүс Хутагтын ордонд наргиан болж, заримдаа задгайрдаг байсныг санаж буй. Тэр үеийн Богд гэгээний төрхгүй ааш Өргөөд удаан ярих сэдэв болж байв.
Хутагтын зарлигаар худалдаж авсан орос эмэгтэй платье, цамцыг Хутагтын ойрын лам нарт өмсүүлж, өөрөө болон тойрон хүрээлэгч ноёдын зугаа болгож байсан тохиолдол буй. Хутагтын үрэлгэн байдал Хятадын засгийн газрын манж амбан Гуй бингийн үед Гэгээнийг өөрийг нь болон сан хөрөнгийг нь хяналтандаа авах шахсан юм.
Хутагтын аливаа шинэ зүйлд дуртайг нь ашиглан оросын худалдаачид Өргөөд их мөнгө хийж байсан бөгөөд үүний үр дүнд Хутагтын ордонд хэнд ч хэрэггүй, удаан хугацаагаар хадгалсанаас шороо тоосонд дарагдсан материалын агуулах бий болсон нь тодорхойгүй биш юм.

Цирк, амьтаны хүрээлэнгийнхэн энд ан, амьтадыг ухаан алдмаар их үнээр зарж, дараа нь тэднийг хэрхэн тэжээхийг хэн ч мэдэхгүй байх явдал байв. Европийн соёлын хамгийн сүүлийн үеийн шинэ бараанууд, тухайлбал мотоцикл, машинуудыг дуулаагүй үнээр авчран борлуулж байсан ба тэр нь анхны явалтаараа жолоодож чадахгүйн улмаас эвдэрч байв.
Хутагтын ордонд Монгол ноён Хөвчийн жонон бэйсийн эхнэр байсан эмэгтэй ирж, улмаар монголчуудын дунд Цагаан Дара эх хэмээн ихээр нэрд гарсан, харин одоо бол Богд хааны хатаны хувиар хаан ширээнд өргөмжлөгдсөн хүн бий болсоноос хойш түүний дадал болон гадаад төрх байдалд зарим нэгэн өөрчлөлт гарах болсон юм. Цагаан Дара Эх хэмээн монголчууд ихээр шүтдэг түүнийг Монголын ард түмний оюун санааны тэргүүний зоригжуулагч, хамгийн ойрын хүний хувьд хятадуудаас улс орноо чөлөөлөх хэрэгт их гавьяа оруулсан хэмээн ард олон үздэг байна.

Ордонд Цагаан Дара Эхийг бий болсоноор Хутагт зарлагандаа маш их хэмнэмтгий болж, үрэлгэн байдлаа хаяж, зарим талаар нарийн болсон хэмээн зарим нь буруутгах нь бий.
Ингэхэд Хутагтын ордонд наргиан багасаагүйгээр барахгүй, харин эргэлтийн дараа дамжуулж байгаагаар бол нэмэгдсэн байна: оросуудаас хайрцагаар нь төрөл бүрийн дарс, шампанск, архи авдаг гэнэ. Богд гэгээний ордон болон Богд хааны Туулын эрэг дэх ордонд шөнө дөл болтол үргэлжилдэг хэмээн ярих нь бий.
Гэвч сүүлийн үед түүний ойр орчмынхон сүүлийн саруудад түүнийг эрс өөрчлөгдөж, дүнсгэр, дуугүй болсоныг ажиглажээ. Үүнийг өнгөрсөн зунаас нүдний өвчин нь хурцдаж, заримдаа хүний нүүр ялгахгүй болсонтой холбон тайлбарлаж байна.
Өөртөө бүх Халхыг татаж, нэгтгэж чадсан, ирээдүйд магадгүй бүх Монголыг нэгтгэж чадах, өөрийн түвд гарал үүсэлтэйгээс үл хамааран, монголын хаадын эртний хаан ширээнд сууж чадсан товойн гарсан VIII Гэгээний тухай товчхон өгүүлэхэд ийм буюу.

Ерөнхий консул Â.Ëþáà

Танилц: -Манай гэр бүлийнхэн

2011-12-09T18:51:00.003+08:00

За, манай гэр бүлийнхэн энэ байна.

]Энэ бол миний аав. Би аавдаа маш их хайртай. Би аавтайгаа 7 жил хамт унтаж байгаа. Даанч аав минь сүүлийн үед надтай унтах дургүй болоод байгаа. Яагаад гээч? Намайг одоо том охин болсон гээд аав минь надтай унтах дургүй болсон. Харин ээжтэй минь хамт унтах жаахан дуртай болсон доо...
Ээж минь өглөө бүр гоё гоё шинэ хоол хийгээд аавтай минь хамт унтах “эрхээ” олоод авдаг юм. Гэхдээ би ээждээ ч бас хайртай л даа. Өнөөдөр ээж минь аав бид хоёрт гоё шөлтэй хоол хийж өгөөд хамт унтах “эрхээ” олоод авсан.
Миний ээж бол энэ хорвоогийн хамгийн сайхан ээж. Би ээждээ маш их хайртай. Миний ээж надад гоё ёолк засч өгсөн. Манай аав, ээжийн ах дүү нар ихэнх нь ирж, миний ёолкон дээр мөнгө тавьсан. /Нэрээ даруулсан./
Би ах эгч нартаа бүгдэд нь хайртай.
С Новым годом! Happu new year!

Жич: Ах дүү нарт зарлан тунхаглах нь:
Энэ жил охины минь гацуур модон дээр хандив өргөж буян үйлдэх улсууд болон /өнгөрсөн жил нэрээ даруулаагүй улсууд үтэр түргэн нэрээ даруулахыг/ анхааруулан сануулж байна. Өлзий хутаг орштугай.

Менежер: ААВ нь /нэхэмжлэв/

Зөвхөн чамд зориулав.

2011-12-06T11:54:00.000+08:00

Яг энэ мөчид энэхүү зурвасыг уншиж байгаа гэдгийг чинь би мэдэж байна.

Урлагийн ариун сүмийн ЭЗДЭД

2011-11-11T22:14:00.003+08:00

Монгол Улсад мэргжлийн театрын урлаг үүсэж хөгжсөний 80 жилийн ойн баяр энэ өдрүүдэд болж байна. “Урлагийн ариун сүм” болсон театрын жүжигчин, найруулагч, нийт уран бүтээлчдэд баярын мэнд хүргэхийн ялдамд тэдний бүтээсэн нэгэн шинэ клипийг үзэн сонирхохыг урьж байна.

Бавуугийн Лхагвасүрэн зүрх, тархиа их чагнаж бичдэг

2011-10-29T19:31:00.005+08:00

Нуурын захад толгой зөрүүлэн
Дэлээ үнгэлцэх хоёр адуу
Салаад холдохын цагтаа
Үүлс бужигнатал янцгааж
Самсаа бүрээдэн учрахдаа
Үг хэлэлцэх шиг тургилна
Хуйв, тохом хоёр
Түр хагацаана уу гэхээс
Хувь заяа салгах нь үгүй ижил адгуус
Манант үүрийн зогсоолд
Магнай түшилцэн наадам зүүдлэх хоёр морь
Уулсын торгон салхинд сүүлэн ширэлдээ задалж
Усанд буусан сарыг тэнцүү хуваан залгилж
Одоо ингэж нэгэн гүүний унага мэт байвч
Овоон дээр тавьсан хэнийхээ яснаас үргэж явах бол доо, хөөрхий...

Ардын уран зохиолч Бавуугийн Лхагвасүрэнгийн ийм нэгэн ялгуун туурвил бий.
“Нэгэн гүүний унага” мэт олон жил ойр дотно шадарлаж яваа гэрэлт андынхаа тухай соёлын гавьяат зүтгэлтэн, эрдэмтэн зохиолч, орчуулагч Лувсандамбын Дашням ийн өгүүлэх авай.

-“Бавуугийн хүүтэй хамааралтай элдэв юм яривал алуулна шүү” гэдэг үг сонсдог л юм. Гэвч би л лав “Лхагвасүрэнгийн тухай тэгж ингэж яриад, тийм ийм нөхөр алуулж гэнээ” гэж ер сонсоогүй. Хатуу хөтүү элдвийг хэлдэг ч намайг л лав ална, энэ тэр гэж элдэвлэсэн нь хэзээ ч байсангүй. Тийм болохоор түүний тухайд мэдэх юмаа ярихад эмээж ичих юм алга. Бид хоёр бол сүүлийн үед энд тэнд олон арав яригдаж, бичигдсэнээр “гарын таван хуруу”-ны хоёр нь, бас дуу шуунд ч байдаг бил үү “ойрхон мөртлөө хол”, тэгсэн хэрнээ “хол мөртлөө ойр” яваад байгаа хоёр л доо.

Эхэлж уулзсанаа яривал эртний юм болно. Эхлэн бичигчид гэгчид нь байснаа эртнийх гэх гээд байна шүү дээ. Зохиолчдын хорооны дэргэд “Үлгэрийн танхим” гэдэг утга зохиол сурталчилдаг гэхээсээ илүү хороондоо мөнгө олж өгдөг нэг газар байлаа. Тэр байгууллагыг би хэдийд нь ч мэддэг болсон юм бүү мэд. Бодвол, бараг л үүсгэл хавиас нь анзаарсан юм бол уу. Мэддэг болсон шалтгаан нь Лхагвасүрэнтэй л холбоотой. Мань хүн тэндхийн жүжигчин.

“Манин тогооч” гээд хэржигнэсэн төмстэй хоол хийдэг нэг сүрхий хүний тухай тайзан дээрээс жүжиглэж үзүүлдэг, бас үсээ туузаар боолгож байгаад гарч ирдэг, тэгээд Цэрэндарьзавын нөгөө алдарт “яриа”-нуудархуу хүүхдийн нэг шог яриаг хоолой бөжигнүүлж ирээд л ярьдаг хүн байсан. “Авъяастай лүд юм” гэгч нь нэг мэдсэн гараад ирсэн дээ. Тэгсэн тэр нөхөр жүжигчнээр барахгүй Д.Гармаагийн нэг номны чимэг зургийг (тэр үед ихэнхдээ номын хавтсыг нь бүтээдэг байлаа) зуржээ. Тэр нь өнгө аясыг олсон, донжтой гэж жигтэйхэн. Номтой болох гэж байгаа болгон Лхагвасүрэнгээр хавтсыг нь зуруулах юм болцгоож байсан шиг санагдана.

Хүзүү гэхээр юм байна уу, үгүй юу гэмээр бэгцгэрдүү, илхнээр инээмсэглэх хэр нь “энэ нөхөр цаанаа бол юу л гээд байгаа бол доо” гэмээр жоготой, онигоо, энэ тэр ярих үед заавал цааш нь “эвгүй хорлонтой”-гоор гүнзгийрүүлдэг намхан бор эр бол тэр байлаа. Одоогийнхоосоо туранхай байсаан.

Тэр үед манай томчууд “Уран үгсийн чуулга” гэж нэг гоё юм хийдэг, түүгээрээ дамжуулж утга зохиолоо ард түмэндээ хүргэх, түүний цаана түмэнтэй нүүр учирч гол нь өөрсдийгөө таниулах ажил хийдэг байв. Бид бас тэгмээр, тэгэхдээ томчуудаас тусдаа бие дааж явмаар байдаг, тэгье ч гэж ярьцгаадаг байлаа.

“Зохиолчдын хорооны санд таван төгрөг оруулсан” хэмээх алдарт шог ярианы бай болсон “Уран үгсийн чуулга”-аа бид Дархан хотод хийсэн юм. Тэр ажлыг би санаачилж, голцуу “Дөмөн”-гийнхнөөс бүрдсэн баг зохион байгуулж байв. “Үлгэрийн танхим”-аас Лхагвасүрэн бидэнтэй цуг явлаа. Амьдрал мэдэхгүй амьтад чинь хүн хар хотдоо байдаггүй, хадлан тариалангийн үед нь оччихож. За тэгээд бид ямар Явуу, Эрдэнэ, Пүрэвдорж нь биш дээ, хэн тоохов. Баларлаа. Олуулаа явсныг хэлэх үү. Зардлаа яаж нөхөхөв. Бөөн толгойн өвчин боллоо. Тэгэхэд Лхагвасүрэн ёстой нэг авралын бурхан болсон. Цэргийн анги гэж арай олон хүнтэй газрыг бодож олоод очсон чинь цэрэг, эх орны сэдэвтэй зохиол гэдэг нь хэнд нь ч байсангүй.

Лхагвасүрэн “одоохон, одоохон” гээд л тайзны ард нэг жаахан зайд, цонхны тавиур янз манз ч биш байсан шиг санагдана, эрхгүй л нэг юман дээр, цаасны тасархай дээр нэг юм бичээд байна. Тэгээд л бичсэнээ уншлаа. Тав дахиулсан. Зарим цэрэг уйлж харагдана. Цэрэгт явсан нөхөртөө бичиж байгаа хариу захидал юм. Жаахан хүү нь бичүүлэхгүй сандаргаад л болцгор хурууных нь хээ захиан дээр энд тэндгүй үлдээд л кино үзэж байгаа юм шиг л юм болсоон. Ямар ч гоё уншдаг юм бэ. Тэгж л Лхагвасүрэн “Дөмөн” нэгдлийнхэнд яруу найрагчаа зарласан. Бас согтуу хонодог сарны тухай шүлэг ч түүнд байсан юм билээ. Түүнээ ч уншсан. Жүжигчин, зураач, шүлэгч, чадахгүй юмгүй арван хуруу тэгш нөхөр маань удаж төдөлгүй л бидний “гал хам” болсон доо.

Бид “Дөмөн” дотроо бойжин, хоёр нэг жилийн дараа анхны номоо гаргацгаалаа. Зарим нь ч Лхагвсүрэнгээр нөгөө эртний төлөвлөсөн хавтсаа зуруулсан байх. Хөөрхөн хөөрхөн номнууд гараад байсан шиг санагдана. Лхагвасүрэн маань харин өөрөө ганцаараа номгүй үлдлээ. Би одоо болтол учрыг нь сайн мэддэггүй юм. Тийм их тэвчээртэй, уран бүтээлдээ нягт нямбай хандан, анхнаасаа л өөрийгөө “бараклаж” чаддаг нөхөр байсан юм уу, аль эсвэл Лхагвасүрэнгийн өвөрмөц илэрхийлэл дарга турхыг нь цочоогоод, хаалт боолтонд нь тороод байсан юм уу, номын хувьд л лав үеийнхнээсээ хоцорсон. Магадгүй илүү тод гарч ирж, илүү хол явахаа мэдээд байсан юм байлгүй дээ, тэр. За тэр ч яахав. Хэдийд номоо гаргасан нь хэнд хэрэгтэй байв гэж.

Миний хувьд Лхагвасүрэнд “сургууль соёлд орж, боловсролоо нэмэх” тухай л юм ярьдаг байсан. Тийм боломж их байгааг үе үе зөвлөдөг байсан. Ашгүй Лхагвасүрэн сургуульд явлаа. Эрхүүд бэлтгэлд орж гэнэ л болсон. Өвөл ирэхэд нь уулзвал гоё сайхан оюутан болчихсон, миний гоё номыг оюутнууд хэрхэн уншиж байгаа тухай (“Бурхантын цэцэг” нэртэй ном маань гоё хавтастайгаасаа болоод ийм тийм яриа хэлэнд өртдөг байв) намайг явуулж, цаашлуулсан үг шидээд л, нөгөө цаанаа жоготой инээдгээрээ инээгээд л баяр хөөртэй, сэтгэл хангалуун додигор амьтан, ер нь нэг их өөрийнх нь цаг үе эхэлсэн шиг харагдсан шүү.
Эрдэм номын мөр хөөж боловсрох эрмэлзлэл шулуудаж байгаад нь бид ч баяртай байлаа. Дараа нь Москвад Киноны дээд гэгчид нь очиж гэнээ л болсон. Хоёр ч мэргэжлээр зэрэг сурч байна гэж дуулдлаа. Тэгсэн давхар ухаан зааж илүүчлэн сурч асан кино зураачийнхаа мэргэжлээс болоод болохоо болих нь тэр ээ. Нэг бүтээл нь баруунд хэвлэгдчихэж. Цуг сурч байсан нэг оюутан найз нь бас л бидэн шигээ Лхагвасүрэнгээрээ бахархаж дээ. Бодвол, “ийм нэг монгол байна” гэж үзүүлж харуулмаар байсан биз. Тэр үед чинь баруунд бүтээлээ гаргах нь битгий хэл, барууны маягтай хүнтэй хоёр нэг үг сольчихвол буруутдаг цаг үе байсан юм чинь. Тэр тусмаа Оросод сурч буй муу монгол оюутан уу!

Буруутаад буцаад ирснээ бидэнд хэлэлгүй удсаан. Ийм тийм цуу яриа цуглуулсаар байгаад бид нэг юмны үзүүртэй болж, нэг өдөр гэрт нь яваад очицгоолоо. Яахав юм ил тод болж, тэр дороо л цөмөөрөө урд өмнө хийж заншсан анд нөхдийн хурлаа хийхгүй юу. Арай ч бүрмөсөн буцаачихсан юм биш бололтой байна. Буцаж очоод бидний захиж гуйж байгаачлан түмэнтээ уучлал гуйвал сургуульд нь буцаагаад авчихмаар ч юм шиг санагдаж байна. Түүнийг ярьцгаагаад нөгөө нөхрөө яаж ийгээд буцаах боллоо.

Хоёр том даваа байв. Нэг нь Соёлын яамын коллегийн хурлыг давах, нөгөө нь паспортоо Гадаад яамнаас эгүүлэн олж авах. Хоёуланд нь би голлох үүрэг гүйцэтгэх болчихлоо. Коллегийн хурлыг Чойжилын Чимид гуайн тусламжтайгаар давах цорын ганц “арга” байна гэж үзлээ. Чимид гуайд түүнийг ойлгуулж чадах “баруун гар” нь би болж таарлаа. Олон улсын харилцаа төгссөн болохоор Гадаад яаманд танил тал, хаалга байх учиртай нь бас л би болов. Тэр нь ч үнэхээр тийм байлаа. Би ч хийдгээ хийлээ. Азаар хийсэн шиг хийлээ. Лхагвасүрэн маань цайтай цүйтэй, дуутай хууртай буцаад явлаа. Бид хэллээ. “За нөхөр минь юм өөрөөр эргээд буцаад ирэх болвол түрүүнийх шигээ таг чиг болохгүй шүү. Яадгийм, Москвагаа нэг эргэчихээд хэдэн муу хувцсаа авчихаад цохиод ирнэ биз. Ямар хийх ажил, хэвтэх газаргүй амьтан биш” гэцгээв.

Зөрүүд орос профессор, хатуу чанд Элчин сайдын яамаа нөгөөх чинь давж чадсангүй ээ, буцаад ирчих нь тэр. Харин аз болоход их утга зохиолдоо эгнэгт буцаад ирчихсэн дээ. Нэгэнт заяасан авьяасыг юу ч хааж боож чаддаггүй шүү дээ. Уран бүтээлч хүн ямар мэдлэг, боловсрол, дипломоо хүнд харуулах албатай амьтан биш, гол нь авьяасаа л харуулах хэрэгтэй байдаг шүү дээ. Мань хүн удалгүй жинхэнэ яруу найрагч, билэг танхай гэдэг тодотголын эзэн болж тодорсон. Жишээ нь, сар туссан уснаас адуу ундлахдаа усыг цалгиулах биш хэмхчиж тасчиж байгааг л үзүүлж гарсан даа. Дараа нь аяндаа кино, жүжиг рүү орсон. “Үлгэрийн танхим”-д ажилласан нь зохиолч нартай ч нэлээн ойртуулсан байх. Өөрөө жүжигчин хүн учраас тайз, дэлгэцийн бүтээл хийхэд маш их дөхөмтэй байсан байх. Жүжигчдийг сайн таньдаг мэддэг байсан нь ч нөлөөлсөн байх. Бичиж суухдаа хэн гэдэг хүнээр дүрээ бүтээлгэх, ямар жүжигчин яаж жүжиглэхийг дүрслэн харж, хэлэх ярих аяг маягийг нь хүртэл нүдээрээ төдийгүй зүрх, тархиараа мэдэрч, мэдэж бичдэг байсан болов уу. Тэгж эрхгүй бодогддог юм. Яруу найргаа ч тэр, жүжиг, киноны зохиолоо ч тэр онцгой өөрөөр урлана. Ардын нарийн ухаан шингээж, далд холын санаа шигтгэж өгдөг нь гайхамшигтай.

Жүжгүүд нь түүхэн том сэдэвтэй шүү дээ. Хэдийгээр зарим нь дэлхийн утга зохиолд байдаг л сэдэв ч Монголынхоо хөрсөн дээр буулгаж, монгол оюунаар амилуулж, ухаантай хүн бол юм бодохоор урлаж чаддаг нь бахархмаар. “Тамгагүй төр”, “Сарны цагаан цус”, “Хүйтэн сэнтий”, “Атга нөж” гээд олон сайхан жүжиг бий дээ. Жүжгээ их цэцтэй, билгүүн үгээр шүлэглэж, цомхон, агуулга, санаагаа яруу шингээж илэрхийлдэг болохоор тайзнаас сонсоход их урамтай. Санаж байна уу. “Тамгагүй төр” жүжиг дотор хатнаа хардаж буй хаан:

Бие нь загатнасан эм хүн гэдэгт
Битүү нүх гэж үлддэггүй юм
Би мэдэж байна... гэж шазруун хэлээд

Хавирган завсараараа гараа оруулж
Халуун зүрхээ базлаа ч
Худлаагийн усан шүүс гарч
Хурууны үзүүрт үнэн юм тодорхойгүй байна...

Өөрөө яаж аагиж уугиж бичдэг нь тодорхой, тэрхүү бичсэн нь жүжигчин хүнд шууд л “шигдчихмээр” байгаа биз.

Манай галаас Жагдалын Лхагваа, Лхагвасүрэн хоёр их нийлнэ. Амьдралын янз бүрийн өнгө хэмнэлтэй яриа хөөрөө өрнүүлнэ. Сүүлийн үед Урианхайг дэргэдээ байлгаж, нарийндаа “авч яваа”. Дарга цэргийн ярианых нь ард найз нөхдийн наргиантай, нэг нэгнээ “явуулсан”, “мэрсэн”... яриа өрнөнө. Тэр хоёрын харилцааны өнгө аяс сонин л доо.

Миний “Зуны цас” номонд нөхрийн үг хэлсэнд нь би баярлаж явдаг. Дээр үед бид номоо гаргахын өмнө бие биедээ уншуулдаг байсаан. Лхагвасүрэн хоёр нэг үг сольчиход л минийхээс жигтэйхэн сондгой болоод явчихдаг юм. “Энэ бол Лхагвасүрэнгийн л үг юм байна, минийх биш” гэж бодогдоод үлдээх ч арга байдаггүй юм. Энэ нь хүн хүний дотоод “өгөгдөхүүн” өөр болохын л жишээ.
Миний номд Лхагвасүрэнгийн зассан “сэтгэл шадарлаж” гэдэг үг бий. Гайхамшигтай сайхан хэлсэн шүү. Биеэрээ биш сэтгэлээрээ шадарлана гэдэг их сайхан. Нас яваад ойр ойрхон уулзах нь ховордсон ч холоос бие биеэ харж, дотроо л даллаж дуудаж явдаг болж дээ, бид. Лхагвасүрэн хааяа тийм жүжиг, ийм кино бичиж байгаагаа мэдээлнэ ээ. Тэр байтугаа “хаана ч байхгүй, хэн ч дөнгөхгүй юм” хийж байгаагаа ч хэлчихнэ. Өөрийгөө асар ихээр ирлэж бичдэг хүн. Аатай.
Аав ээж, нутаг ус, үр хүүхэддээ халуун хайртай нь сэтгэл хөдөлмөөр. Хүүхдүүдээ эрхлүүлнэ, нялхамсуулна. Өөрийн гэсэн амьдралын үзэл, онолтой уран бүтээлч дээ, манай Лхагвасүрэн. Лхагвасүрэнгийн тухай ярихад, бодоход сайхан байна.

Л.Дашнямтай хөөрөлдсөн сэтгүүлч Цээнзэнгийн ГАЛБАДРАХ
2011.10.21.

Жич: Бадрангуй блогийн эзнээс өчигдөр албан ёсоор зөвшөөрөл авсан болно. “Зохиолч зохиолчийнхоо тухай” тухай өгүүлсэн түүний бусад бичлэгийг блог руу нь орж үзнэ үү.

Эх сурвалж: http://badrangui.blogspot.com/

"Маамуу нааш ир"

2011-10-17T13:51:00.001+08:00

“Соёл урлагийн алтан үеийнхэн”

2011-10-05T22:23:00.006+08:00

За, бас нэг шинэ ном танилцуулна аа.
2009 онд блогтоо "Монгол ардын урлагт хээ угалз гол байртай" гэсэн бичлэг оруулж байж билээ. Уншиж үзээгүй нэг нь сонирхвол тэнд бий. http://soronzon.blogspot.com/2009/09/blog-post_24.html

“Монгол ардын хээ угалз” номоо энэ жил 6 дахь удаагаа хэвлүүлсэн зураач Б.Болд бас нэг шинэ ном “өлгийдөж” авсан ажээ. Шинэ гэж ч хэлж болохгүй юм байнаа. 2002 онд анх хэвлүүлж байсан номоо нэмж сайжруулаад олон ховор сонин зургаар чимэглэж хэвлүүлсэн юм байна. Би урлаг судлаач биш болохоор түүний номын сайн муу болсон талаар хэлэх үг алга. Лав л анхных нь хэвлэлийг мэргэжлийн урлаг судлаачид зохиол бүтээлдээ иш татан ашигласан байхыг олонтаа харж байсан. Тухайлбал, Н.Ганхуяг “Монголын театрын нэвтэрхий толь”, Х.Зандраабайдий “Монголын зохиолчдын лавлах”, Д.Цэдмаа, Ц.Амаржаргал “Соёл урлагийн алдартнууд” зэрэг олон бүтээлд иш татсан байсныг мэдэх юм. Эзнээс нь авсан албан ёсны зөвшөөрлийн дагуу номоос нь блогтоо бяцхан иш татан оруулж байна.

Жамьянгийн ЧУЛУУН (1928-1996). Үндэсний хөгжмийн урлагийн нэрт зүтгэлтэн. Монгол Улсын Ардын жүжигчин (1971). Төрийн шагналт (1966). Нэрт хөгжмийн удирдаач, хийлч.

...1939 оны намар ЗХУ-аас мэргэжилтэн Б.Смирнов Монголд ирж, үндэсний хөгжимд нот тогтоож өгч, Б.Дамдинсүрэн, Э.Чойдог, Ж.Чулуун, Ц.Намсрайжав нараар театрын ардын найрал хөгжмийн анхны хамтлагийг бүрдүүлж, 1941 онд “Шарай голын гурван хаан”, “Учиртай гурван толгой”, “Ийм нэгэн хаан байжээ” зэрэг хөгжимт драмын жүжгүүд тоглож эхэлсэн юм.

Ж.Чулуун 1942 онд анх хийл хөгжим барьж сурч, 1943 онд Буриадын театр манайд зочлоход Н.И.Моторинд түр шавь орж, хийл хөгжмийг хэрхэн зөв эзэмших талаар заалгажээ. 1944 онд “Цогт тайж” киноны хөгжмийн бичлэг хийхэд тэрбээр хийл, ёочин, цохивор дөрвөн төрлийн хөгжмийн зэмсгээр хөгжимдөж оролцсон ажээ. 1947 онд Төв театрт мэргэжилтэн А.В.Белоусов ирж, симфони хөгжмийг найруулан тоглуулах гэхчилэн хөгжмийн зохиолчийн анхны мэдэгдэхүүнийг Ж.Чулуун, Э.Чойдог, Ц.Намсрайжав нарт зааж өгсөн гэдэг.

...Тэрбээр ДЗО-ны I-IV их наадамд гоцлол хийлчээр оролцож, тус бүрээс нь диплом, медалиар шагнуулж, үндэсний хөгжмийн соёлыг гадаадад сурталчилж явжээ. Өөрөө анх удаа ардын хоёр дууны найруулга хийлд зориулан бичсэнээ 1951 онд Берлиний ДЗО-ны их наадамд тоглон үзэгчдээс өндөр үнэлэлт авчээ.

...Тэрбээр “Бахчисарайн оргилуурт булаг” (1956) бүжгэн жүжгийг анх удаа удирдсанаас хойш “Евгений Онегин” (1963), “Үнэн”, “Хөхөө Намжил”, “Шарай голын гурван хаан” (1961), “Лусын дагина” (1964), “Октябрь” (1967), “Фауст”, “Алеко” (1969), “Шивээ Хиагт” (1971), “Игорь ван” (1972), “Мартагдашгүй 42 хоног” (1974), “Нүүдлийн замд” (1984), “Риголетто” (1986) зэрэг 16 дуурь удирдсанаас гадна “Ганхуяг”, “Шурале” (1956), “Шарилжан дундах цэцэг” (1964), “Мөнх нөхөрлөл” (1968), “Найз залуус” (1970), “Дон Кихот” (1971), “Үнсгэлжин” (1972), “Хунт нуур” (1975), “Испани бүжгийн цоморлиг” (1977), “Мөнгөн залаа” (1979), “Спартак” (1984) зэрэг 14 бүжгэн жүжгийн хөгжмийг тайзнаа амилуулжээ.

...Тэрбээр “Алтан соёмбын дуулал” (1975), “Хонины найр” (1976), “Давааны цаана даваа” (1977), “Тойрох хуудас” (1979), “Гул Аранжин” (1980), “Саруул талын ерөөл” (1984), “Харуул занги” (1986), “Хэцүү даалгавар” (1988), “Цөвүүн цагийн Богд” (1992), “Учрах тавилан” (1993), “Бурхны ерөөлөөр” (1994) зэрэг уран сайхны киноны хөгжим зохиосноос гадна “Ард Аюуш” (1984), “Мандухай цэцэн хатан” (1988), “Мөнх тэнгэрийн хүчин дор” (1992) зэрэг киноны хөгжмийн удирдаачаар ажилласан билээ.

За, бараг номыг нь хуулах нь шиг байна. Больё. Харин хөгжим сонсоцгооё.
Би Ж.Чулуун гуайн “Уран хас” бүжгэн жүжгийн хөгжимд нь дуртай. Та гэсэн миний адил биз гэж бодоод энэ сайхан яруу тунгалаг аяыг санал болгож байна.

“Хүн, араатан, бурхад”

2011-09-13T19:36:00.002+08:00

За, ужиг ханиад нэг юм эдгэж, ухаан санаа саруулсан бие тэнхээ дээрдсэнийх, хэдэн шинэ номын тухай мэдээлэл оруулна аа.

Энэ жилийн зун номын даллага элбэгтэй байлаа. “Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 100 жилийн ой, ардын хувьсгалын 90 жилийн ойд зориулав” гэсэн “тодотголтой” олон шинэ ном гарсны зах зухаас нь олж авсан (заримыг нь бэлгэнд, заримыг нь худалдаж авлаа.) Мөн Олон улсын монголч эрдэмтдийн 10 дугаар их хурлын үеэр нэлээд хэдэн шинэ ном бэлгэнд авсан билээ. Тэднийхээ заримаас нь сонирхуулья.

Юуны өмнө Ж.Нэргүй ахынхаа шинэ номыг танилцуулна аа.
Ф.Оссендовскийн "Хүн, араатан, бурхад".

Түрүүчийн долоо хоногт хэвлэлтээс гарсан уг ном тав дахь удаагаа хэвлэгдэж байгаа нь энэ. Урьд өмнөх хэвлэлтээс ялгаатай нь гэвэл хатуу хавтастай, гоёлын хавчуургатай, өнгө үзэмж сайтай болсон байна билээ. Мөн Ж.Нэргүй ахын хэлж байгаагаар бол орчуулгын найруулгыг нь дахин сайжруулсан гэсэн.

1920-1921 оны хооронд Монголд найман сар болох хугацаандаа Богд хаан, барон Унгерн, Дилав хутагт, Дамбийжаа нартай уулзаж явсан түүний эл тэмдэглэл нь ХХ зууны эхэн үеийн манай орны түүхийн судалгаанд чухал ач холбогдолтой сурвалжид тооцогддог ажээ.

1922 онд Лондон хотноо хэвлэгдэж, хоёр жилийн дараа дэлхийд хамгийн олон хувь хэвлэгдсэн номоор шалгарч байсан эл бүтээлд тухайн үеийн Монгол орны тухай нүдэнд буутал дүрсэлñэн тул зохиогчдоо “Хорьдугаар зууны Марко Поло” хэмээх алдар хүндийг авчирсан гэдэг.

Сонирхуулахад,
Ф.Оссендовскийн “Хүн, араатан, бурхад” номыг социализмын үед манайд орчуулан гаргахыг хориглож байсан бөгөөд олон жилийн турш “Хориотой ном”-ын жагсаалтад оруулан УТНС-ын “хар авдранд” хав дарж байсныг нь хас судлаач М.Энхпүрэв хоёр жилийн өмнө сонин болгон ярьж, баримт сэлтийг нь үзүүлж байсан билээ.

“ЮМ үзсэн ЭР хүн шиг байгаач!”

2011-08-16T13:31:00.002+08:00

Энэ үгийг сүүлийн хоёр долоо хоногийн турш сонсож байна. Яагаад гээч? Арваад хоногийн өмнө нэг их нартай халуун өдөр манай гэрийнхэн зайрмаг авч идэхээр болов оо. Уг нь манайх тэр болгон зайрмаг авч идээд байдаггүй юм л даа. Охин маань хоолойн өвчтэй болохоор бид тийм ч дуртай биш. Гэвч тэр өдөр ямар чөтгөр нь хатгасан юм, зайрмаг долоомоор санагдаад болдоггүй ээ. Эхнэр охин хоёроо хатгасаар байгаад өөрийнхөө талд элсүүлээд авлаа. Эхнэр бид хоёр шоколадтай зайрмаг “Аляска”, охин маань аарцтай “Бамбар” авахаар шийдлээ. Тэгээд хүссэн зайрмагаа авч, гэртээ авчирч жаврыг нь гаргаж байгаад долоож өглөө дөө. Нэлээд олныг авсан тул хоолой өвдөхөөс болгоомжлон “үлдсэнийг нь маргааш идье” гэцгээн хөргөгчинд хийсэн юм.

Манай хоёр өдрийн ажилдаа ядраа юм байлгүй үдэш болоход дэрэн дээр толгой тавьмагц “давсанд яваад өглөө”. Гэтэл юу болсон юм миний нойр хүрдэггүй ээ. Эргэж хөрвөөж цаг гаран хэвтээд аргаа барахдаа бослоо. Сүү уух санаатай хөргөгч онгойлготол өдрийн авсан зайрмаг нүдэнд тусдаг байгаа. Хоёр ширхэг шоколадтай “Аляска”, нэг ширхэг аарцтай “Бамбар”. Юу ч болсон өөрийнхөө хувийг аваад идэж орхилоо. Гэтэл амтыг нь авчихсан хойно яаж тэсэхэв, нэг л мэдэхэд нөгөө хоёрынхоо хувийг идчихсээн сууж байдаг байгаа. “За, өнгөрсөөн. Маргааш яг хурлаар орно доо” гэж сэтгэл түгшиж байсан ч “Өглөө эрт босоод аваад тавьчихья” гэж өөрийгөө тайвшруулаад унтахаар хэвтлээ. “Хориотой модны жимс амттай” гэж хэзээний үгтэй юм хойно доо. Хүний юм идчихсэн болоод ч тэр үү тэр дороо нойр хүрч унтаад өглөө.

Хамаг юм маргааш өглөө нь л эхэлсэн дээ. Өглөө сэрэхэд хоолой гэж таг. Хамаг бие хачин болоод нэг л биш. Шүлсээ залгиж болдоггүй. Үдэш зүгээр унтаад, өглөө хоолой нь таг сөөгөөд боссон намайг манай хоёр их л гайхаж байна. “Юунаас болчихов, яав, ийв” болоод элдэв онош тавилаа. Гэтэл “чөтгөрийн бага нь адтай” гэгчээр охин маань,
-Энэ аав чинь арай шөнө босоод маруужин идчихсэн юм биш байгаа гэнэ. Ээж нь эргэлзэж гайхан,
-Арай ч үгүй байлгүй дээ гэв. /Хөөрхий хүний хань юм гэсэндээ өмөөрч байна./ Охин маань яах ийхийн зуургүй хөргөгч онгойлгож үзсэнээ,
-Тээр. Би хэлээгүй юу. Энэ муу аав чинь хөргөгчинд байсан бүх маруужин идчихсэн байна шүү дээ. Миний “Бамбар”-ыг хүртэл идчихсэн байна гээд уйлагналаа. Ээж нь босож ирж хөргөгчөө нээж харснаа,
-Арай ч дээ. Шөнө босож ирээд хамаг маруужингаа хулгайлаад идчихдэг юм уу? Чи, юм үзсэн эр хүн шиг байгаач. Больж. Дураараа хүний юм авч идсэн хүнийг Бурхан гуай шийтгэж байгаа юм гэдэг байгаа.

За ингээд л манай гэрийн хоёр хүүхэн нийлж байгаад над руу довтолж эхэллээ дээ. Шөнө босож ирээд хамаг маруужингаа ганцаараа иддэг хүн бол амиа бодсон бэртэгчин л гэнэ, хэцүү цагт найдаж үл болох этгээд л гэнэ, дайны цагт бол дайсанд урваж мэднэ л гэнэ, ийм муухай улсууд байгаа учраас манай эх орон хөгжиж Азийн бар болж чадахгүй байгаа юм л гэнэ. Өөр юу юу ч гэлээ дээ. Заримыг нь мартаж орхиж.

“Салхи шуурга нэгэн цагт заавал зогсоно” гэж би амьдралын туршлагаараа мэдэх тул тэвчээртэй хүлээлээ. Нүгэлтэн миний толгой дээр хорвоогийн бүх аянга цахилгааныг буулгаж буулгаж сүүлдээ ам нь цанган ядарч туйлдсан манай хоёр нэгэнт иймдээ хүрсэн намайг хэрхэн эмчлэх тухай ярианд шилжлээ. Ярианы сэдэв, өнцөг өөрчлөгдсөнд маасайн суусан миний нуруун дээр горчиц тавих, горчицтой халуун усанд хөлийг минь дүрэх, мөн өндөгний минь цус ханах саналыг охин маань гаргаж байна.

Үүн дээр нэмэлт болгон соодтой усаар хоолойгоо утах, хоолойн эм уух, “Ципринол” хэмээх антибиотик уух саналыг эхнэр маань гаргав. Ардын уламжлалт эмчилгээний арга болох 100 грамм архи, перецтэй хольж уух санал гаргасан боловч хүүхнүүдийн ширүүн эсэргүүцэлтэй тулгарсанаар миний санал унав.

Ингээд арваад хоног соодтой усаар хоолойгоо утлаа, антибиотик уулаа. Өдөр бүр өндөгнөөсөө цус ханалаа. Нуруун дээрээ горчиц тавьлаа. Цагаан гаатай цай, олон жимстэй цай уулаа. Тэр ч байтугай нууцаар 100 грамм /бишээ 500 грамм/ архи уулаа. Даанч нэмэр алга аа. Ханиад маань хэвээрээ. Хамраас нус гоожсоор, хоолой эрвэгнэсээр, цээж хөндүүрлэсээр.

“Халуун зуны ханиад мөд салдаггүй” гэж үнэн юм байна. Бас “Охид хүүхнүүдийн маруужинг хулгайлж идвэл Бурхан гуай шийтгээд ханиад хүргэдэг юм” гэх охины маань үг үнэн болтой дог оо. Би хэзээ нэг томоожиж, юм үзсэн эр хүн шиг болно доо, хөөрхий…

Монгол Циркийн 70 жилд

2011-07-10T11:06:00.010+08:00

Монгол улсад циркийн урлаг үүсэж хөгжсөний 70 жилийн ой энэ өдрүүдэд тохиож байна.

Хүүхэд насны гэнэн цагаахан өдрүүдийн минь дурсамжтай хамт хоногшин үлдсэн зүйл бол цирк үзэх байлаа. Сургуультай амьтдын тоглолт, хөгжилтэй алиалагчид, хүч тамирын гайхамшиг, агаарын гимнастик, акробат, уран нугаралт зэрэг олон олон сонирхолтой тоглолтыг амаа ангайн үзэж суусан балчирхан нас минь бас азтайяа.

Үндэсний циркийн урлаг үүсэж хөгжсөний ойн баярыг тохиолдуулан үе үеийн циркийн уран бүтээлчид, тэдний гэр бүлд баярын мэнд хүргэе. Мөн нэрт илбэчин Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин Х.Цэнд-Аюушийн үр хүүхэд, ач зээ нар болон, ардын жүжигчин, төрийн шагналт, зууны манлай уран нугараач Б.Норовсамбуу гуайд баярын мэнд хүргэж байна аа.

Монгол циркийн 1942 оны хөтөлбөрийн хавтас

Алиалагч Данзан 1940-өөд он

Илбэчин Х.Цэнд-Аюушийн тоглолт

уран нугараач Б.Норвсамбуу

Амьтан сургагч Ц.Цэрэндорж

Ардын Засаг мандтугай!

2011-07-06T15:53:00.005+08:00

“Бидний улс эв саналаа нэгтгэн нийт нэгэн хүчнийг нийлүүлэн нэгэн зэргээр зориглон хөдөлбөөс үл хүрэх газаргүй бөгөөд мэдэхгүй чадахгүй хэмээх явдал огт үгүй болж цэнгэлийн манлайг олж болохыг дан ганц бидний сэтгэлийн чин зориг мэднэ”

“Өглөө” киноны хэсгээс. 1968 он

Чамдаа зориулав

2011-06-26T19:15:00.001+08:00

Газар дээрх ганц амраг минь хэмээн
Гариг сансраас гэрлийн хурдаар чамдаа тэмүүлнэм.

Би МОНГОЛ хүн

2011-06-11T15:52:00.002+08:00

Зохиолч Ч.Чимид “Би монгол хүн” шүлгээ 1945 онд бичсэн гэдэг. Тэр үед тэрээр дөнгөж 18 настай байжээ.

Аргалын утаа боргилсон
Малчны гэрт төрсөн би
Атар хээр нутгаа
Өлгий минь гэж боддог
Цэнхэр манан суунагласан
Алсын бараа ширтээд
Цэлгэр сайхан нутгаа
Сэтгэл бахдан харахад
Үлээж байгаа салхи нь
Үнсээд байгаа ч юм шиг
Өршөөлт ээжийн минь гар
Илээд байгаа ч юм шиг
Энэрэнгүй сайхан санагдахад
Элэг зүрх минь догдолж
Хосгүй баярын нулимс
Хоёр нүдий минь бүрхдэг.
Өргөн сайхан нутгийнхаа
Өвчүүн дээр нь төрөөд
Өнөр уудам талынхаа
Өнгөт амьдралын төлөө
Амь биеэ зориулдаг
Ариун нандин заншилтай
Өвгөд хөгшид дээдсийн минь
Үрээ гэж найдаад
Үлдээж надад өгсөн
Өнөр Монгол орны
Нар нь намайг гийгүүлж
Нарийн салхи нь үлээж
Намираа хур нь тэжээж
Найртай сайхан орон минь
Надтай хувь нэг байдаг тул
Унасан энэ нутгаа би
Өөрийн бие шиг хайрлаж
Угаасан тунгалаг мөрнөө би
Эхийн сүү шиг санадаг
Энэ нутагтаа би эзэн нь юм
Энхрийлэлд нь өссөн хүү нь юм
Ирээдүйгий нь түмэнтэйгээ босголцох
Их үүрэг хүлээсэн юм
Хэрэв хүн, эх орноо
Хамгаас үнэтэй гэдэг бол
Хээр тал нутгаа
Юунаас ч илүү санадаг бол
Ажиллах хөдлөх бүрдээ
Алхах гишгэх болгондоо
Аугаа орныхоо төлөө бол
Алтан шороо руугаа дайрсан
Атаатны хорт сумыг
Аюуш шиг цээжээрээ таглан
Амиа өгөхөөс буцдаггүй бол
Энэ хүн Монгол хүн
Эх орондоо хайртай хүн,
Энэ хайр нь монголчуудад
Эртнээс хэвшсэн хайр гэнэ
Би монгол хүн болохоор
Биндэрьяа нутгийнхаа төлөө
Бие амь, бүх насаа
Авч байгаа амьсгаагаа
Оргилж байгаа зоригоо
Алины нь ч хайрлалгүй зориулдаг
Төрөлх нутгаа гийгүүлсэн
Нарны туяанд хайртай би
Төвшин талдаа цууриатсан
Эгшигт дуунд дуртай би
Ханагар чөлөөт нутгаа
Харах тусмаа баясаж байна
Халуун амиа дүйхгүй
Зүтгэх зориг нэмэгдэж байна.

…Ч.Чимид гуай Зөвлөлтийн зохиолч Н.Федоренкотой цуг хөдөөгүүр явж байжээ. Нэг өдөр гадуур явж байгаад Федоренко “Танайд ардын зохиолч байдаг юмуу” гэж асуусан гэнэ. Тэгэхээр нь тулгамдахдаа “Байлгүй яахав, жишээ нь би байна” гэжээ. Тэдний ойролцоо хэдэн хүүхэд тоглож байж. Тэр хоёр тэдэн дээр очиж. Чимид гуай “Хүүхдүүдээ та нар “Би монгол хүн” гэдэг шүлэг мэдэх үү” гэж асууж. Тэгсэн чинь нөгөөх гурван хүүхэд жагсан зогсож байгаад асуусан шүлгийг нь хоолой нийлүүлэн уншиж. Хоёр зохиолчийн сэтгэл зэрэг хөдөлж, тэгэхдээ яагаад ч юм Федоренкогийнх илүү хөдөлсөн гэдэг юм. Тэрбээр,
-Чимид чи үнэн хэлжээ. “Би монгол хүн” шиг ийм шүлэг бичсэн хүн ардын зохиолч байхыг зөвшөөрнө. Хүүхдүүд чиний шүлгийг уншихыг сонсоод ямар шүлэг зохиосныг чинь ойлгож, чамд биширлээ гээд Чимид гуайн гарыг талархалтайгаар атгасан гэдэг.

Алсад суугаа ЭЭЖДЭЭ

2011-06-03T14:03:00.004+08:00

Мянган уул, түмэн голын цаана орших Солонгын оронд зусаж буй настан буурал ижийдээ зориулан ганц хүүгээс нь ая дууны мэндчилгээ дэвшүүлж байна аа.

Мөн үсэрсэн цус, тасарсан мах Өвөрмонголын ах дүү нартаа энэ дууг зориулав. Дараах клип дээр гарах хятад шүүгч “Чи Монгол эр хүн тул уйлж болохгүй” гэж зүгээр ч нэг хэлээгүй болов уу!

“Аав аа, хүүхэд ХААГУУР гардаг юм бэ?”

2011-05-31T19:57:00.002+08:00

Өчигдөр орой зурагт үзээд хэвтэж байлаа. Охин маань хажууд хүүхэлдэйгээрээ тоглож сууснаа гэнэт нэлээн нухацтай өнгөөр,
-Аав аа, наашаа харж бай даа гэнэ.
-За гээд эргэж харвал,
-Хүүхэд хаагуур гардаг юм бэ?
-Юуууу? Юу гэсэн үг вэ. Миний охин яагаад ингэж асууж байгаа юм бэ. Чи юу бодоов?
-Жаахан хүүхэд том хүний хаагуур нь гардаг юм бэ? Би бодоод бодоод олдоггүй гэнэ ээ.
Хүүхдийн баяр угтаж ах дүүсээс минь бэлэглэсэн хоёр шинэ хүүхэлдэй гарт нь байна. “Хэргийн эзэн, хэнгэргийн дохиур” тэд бололтой.
Эрт орой нэгэн цагт эцэг эх бүрт тулгардаг тэр АСУУЛТ надад ирж байгаа ажээ.
Зургаан настай охиндоо би юу гэж тайлбарлах ёстой юм бол оо?

Миний дуртай дуу

2011-05-22T09:21:00.003+08:00

...Снова между нами гоpода
Жизнь нас pазлучает, как и пpежде
В небе незнакомая звезда
Светит, словно памятник надежде

Hадежда - мой компас земной

Хуучин бичлэг маань энд бий.
http://soronzon.blogspot.com/2008/12/blog-post_27.html

Хайр сэтгэл хэзээ ч хөгширдөггүй

2011-05-03T10:03:00.002+08:00

Эхнэр бид хоёр буузны жижигхэн гуанз ажиллуулдаг юм. Манай байнгын үйлчлүүлэгчид дунд лхагва гариг бүрийн 15 цагт тогтмол ирдэг эмээ өвөө хоёр байдаг.

Ихэнхдээ өвөө нь түрүүлж ирээд хүлээх боловч, бороо эсвэл цас орсон өдөр, цаг агаар муу өдөр эмээ нь түрүүлж ирээд булангийн суудалд сууж, хаалга ширтэн өвөөг хүлээнэ. Эмээ өвөө хоёр хоорондоо нэг их юм ярихгүй, өөд өөдөөсөө харж суучихаад бие биенийгээ ширтэн байгаа нь их л гунигтай харагдах бөгөөд тэд үе үе нулимсаа арчина.

“Энэ хоёр хөгшин ямар учиртай улс юм болоо” хэмээн бууз чимхэн буй эхнэрээсээ асуухад тэрбээр,
-Харин ээ, эхнэр нөхөр хоёр ч юм шиг, үгүй ч юм шиг гэв.

“Эхнэр нөхөр хоёр мөн бол юунд ингэж нууцаар уулздаг юм болоо. Жинхэнэ эхнэр нөхөр мөн бол юунд ингэтлээ бие биенийгээ хайрын нүдээр хараад л суугаад байв гэж дээ. Эхнэр нөхөр биш юм шиг байнаа. Эсвэл анхны хайр нь юм болов уу. Иймэрхүү түүх байдаг шүү дээ, бие биедээ маш их хайртай байсан ч гэр бүл, ойр орчмынх нь хүмүүс хориглоод суулгаагүй, тэгээд олон жилийн дараа санамсаргүй тааралдтал анхны хайр нь гэнэт сэргээд л, гэхдээ харамсалтай нь хоёулаа тус тусдаа гэр бүлтэй болчихсон байдаг. Тийм учраас хааяа ингэж уулздаг байх” гээд манай эхнэр драм бичиж байгаа юм шиг ургуулан бодоод ярьж байгааг сонсохдоо би “Нээрээ тийм ч юм бил үү” гэж бодлоо.

Бие биенийхээ төлөө гэсэн сэтгэл нь хэвээрээ буй, халуун хайрын нүдээр ширтэлцэх энэ хоёр хөгшин ямартай ч байсан их л онцгой харилцаатай хүмүүс шиг санагдаж билээ.

“Байз, өнөөдөр эмээгийн бие ядруу харагдаж байх чинь.
Царайных нь өнгө урьд ирдэгээс их өөр харагдаад байна”
гэж зовонгуйран хэлэх эхнэрийнхээ үгийг сонсоод ажиглавал санаа дагаад ч тэр үү, нээрээ өнөөдөр эмээ ойр ойрхон олон удаа нулимсаа арчиж харагдана.

Хоёр хөгшин захиалсан буузаа ч идэлгүй, өвөө мөнгөө төлчихөөд эмээг нуруугаар нь тэврэн гараад явчихав. Би тэднийг далд ортол нь хараа салгалгүй харсаар байлаа.

Хариугүй сөхрөн унах нь уу гэмээр алхан буй эмээг тэврэн буй өвөө- ангаахайгаа далавчиндаа хумин хамгаалах гэж буй бүргэд мэт харагдана.

Хоёр хөгшний энэ дүр зураг миний сэтгэлийг маш ихээр өвтгөв. Нээрээ, энэ хоёр ямар учиртай улс юм болоо, эхнэрийн маань хэлдэгээр анхны хайртууд юм болов уу?

Хүн хөгширсөн ч, хайр сэтгэл хэзээ ч хөгширдөггүй гэдэг.
“Бороо ороод эхлэх нь ээ, хурдлаарай” гэх эхнэрийнхээ дууг сонссон ч, би хоёр хөгшинд санаа зовсоор байлаа. “Бороо ороод эхэллээ дээ. Хоёр хөгшин шүхэргүй явсан даа. Дараа долоо хоногт ирэхэд нь тэдэнтэй үг солиноо” хэмээн бодлоо.

Гэтэл дараачийн долоо хоногийн лхагва гаригт эмээ, өвөө хоёр манай гуанзанд ирсэнгүй. Хоёр хөгшнийг хүлээсээр нэг мэдэхэд хоёр сар өнгөрчээ. Хүн гэдэг ийм л байх юм, тэгж их санаа зовж байсан хирнээ өдөр тутмынхаа ажилд дарагдаад дорхиноо мартчих юм даа.

Гэтэл хоёр сарын дараа лхагва гаригийн 15 цагт өвөө гуанзанд маань ороод ирлээ.
-Эмээ удахгүй ирнэ биз дээ гэж намайг асуутал өвөө
-Эмээ нь ирэхгүй ээ, тэнгэрийн улс руу явсан гэлээ. Эхнэр бид хоёр барьж байсан тавгаа унагааж хагартал цочирдов. Өвөөгийн гунигтай яриаг сонсоод бид хоёр амаа ангайсан чигээрээ зогсохдоо үнэхээр харамсаж байлаа.

Эмээ, өвөө хоёр нэг гэр бүлийн хоёр гэнэ. Хоёр хүүтэй бөгөөд өвөө нь том хүүгийн гэрт, эмээ нь бага хүүгийнхээ гэрт амьдарч байжээ.
-Та хоёр муудалцаад салсан байсан юм уу гэхэд
-Бид хоёр муудалцаагүй юм аа. Хоёр бэр маань хоорондоо муудалцаад,
том бэр маань “Адилхан хоёр хүү нь байхад яахаараа ганцхан манайх хоёр хөгшнийг хоёуланг нь харах ёстой гэж, адил тэгш хуваарилана аа" гэснээр хүүхдүүд маань бид хоёрыг салгаж харахаар болсон юм гэв. Хоёр хөгшин тусдаа хол хол амьдардаг болсон тул долоо хоногт нэг удаа цаг болзож манай гуанзанд уулзах болсон ажээ.

-Хөгшин маань тэнгэрийн улс руу түрүүлээд явчихлаа. Одоо би үхчихвэл болно оо. Тэгвэл бид хоёр тэнгэрийн улсад мөнхөд хамт байна даа хэмээн өүүлээд цонх руу ширтэх өвөөгийн хацрыг даган нулимс нь урссаар л...

Эх сурвалж: http://blog.daum.net/mongollove

Шүдэнз үү, чүдэнз үү?

2011-04-10T20:10:00.001+08:00

Зохиолч Х.Зандраабайдий гуайн “Бадмаарсан зул” ном уншиж суугаад сонин зүйл олж үзлээ. Уг дурьдатгалын номын “Хилсдсэн хөөрхийс” хэмээх Б.Ринчен гуайн тухай хэсэгт ийм зүйл байх юм.

“...Ринчен гуай хуруугаа имчиж тамхи хүсэв. Би ухасхийн гарч нэг тамхи олоод ирсэнд, өвгөн баясан авч зуугаад, ийш тийш харахад нь, шүдэнз үү гэсэнд, толгой дохиод,
-Уг нь шүдэнз биш, чүдэнз юм шүү дээ. Хоршоодын төв холбооны орчуулагч Галоон гэдэг буриад, ч-г ш гэж дууддаг учраас гадаадаас авах барааны захиалга хийхдээ шүдэнз гэж бичсэнээс хазгай хэллэг бий болсон юм. Манай багш нар, шүдэнз гэдэг нь шүдээ чигчийлдэг учраас тэгэж нэрлэсэн байх гэж бодоод муйхраар тайлбарладаг болсон. Цэвэл ч бас ерөнхий боловсрол нимгэн амьтан болохоор тайлбар тольдоо, чүдэнзийг шүд чигчилдэг гэж тайлбарлаачингуудыг аялдан дагаж шүдэнз гэж бичдэг дүрэм тогтоожээ. Гэтэл тэр үг нь уулаас цюдэнз буюу ноцоолго гэсэн хятад үг шүү дээ. Тэр нь монгол аялгуунд чүдэнз болсноо, буриад аялгуунаас болж хазайгаад шүдэнз болчихсон юм. Алий та чүдэнз олоод ир гээд инээмсэглэж билээ...”

Энэ хэдэн мөрийг уншаад сонирхол төрж, Я.Цэвэл гуайн “Монгол хэлний товч тайлбар толь”-ийг сөхөж харлаа. Товч толийн 825 дугаар талд:
Чүдэнз-ноцоолго, зуруул гэсэн бол 862 дугаар талд:
Шүдэнз-чүдэнз, ноцоолго гэж бичжээ.

Р.S. Чүдэнз гэхийг ханз үсгээр яаж бичдэг юм бол оо? Нээрээ тэр нь ноцоолго гэсэн утгатай үг юм болов уу? Эсвэл орчин цагийн хятад хэл аялгуунд өөрөөр хэлж дууддаг болсон болов уу?

Гэртээ ирлээ

2011-03-24T12:15:00.001+08:00

Тээр жилийн өдийд юмсан. Манай байгууллагаас эрхлэн хот хөдөөгийн харьяа газрын ажилтнуудыг хамруулсан 45 хоногийн цугларалт зохион байгуулж билээ. Улс орны өнцөг болгоноос цугласан хүмүүстэй хэсэгхэн хугацаанд боловч нэг тогооноос хооллож, ижий ахай болсонсон. Баян-Өлгийн Аманбек, Дундговийн Хишигсүрэн, Сүхбаатарын Цэндсүрэн, Хөвсгөлийн Дулмаа, Увсын Ганболд гээд олон сайхан залуустай нөхөрлөж, ижил дасал болсон гэгээн өдрүүд сэтгэлд минь дурсамж болон үлджээ. Хүний амьдрал юм хойно заримдаа сайдаж муудалцаж, тэнэг мангараараа дуудалцаж явсан ч гэлээ бид бие биендээ муу санаж яваагүй ээ. Хичээл сургуулийн завсар хооронд хотын хэдэн баар цэнгээний газрыг гүйцээж, шөнөжингөө карокедаж, төлбөр хэтэрсэн үед гар утсаа барьцаанд тавин манаргаж явсан үе ч бий. Нэг л мэдэхэд тоотой хоногийн тоо гүйцэж, цугларалт тарах болов. Хаалтын арга хэмжээ болгон “Палас” зочид буудалд хүлээн авалт хийлээ. Хэсэг хугацаанд нэгэн хамт олон болж, тохой залган номын дуу сонсож суусан бидний биес тэр орой гунигтайхан сууж билээ. Манай дарга энэ удаагийн цугларалт амжилттай болж өнгөрснийг тэмдэглэн хэлж зарим нэг хүмүүст бэлэг дурсгалын зүйл гардуулан өгөв. Холдон салахын хөнгөн гунигтай суусан манайхан жаахан биеэ барьсан шинжтэй дуу муутай сууцгааж, дарга “Та нар чинь яагаад байна аа. Алив урдах урдахаа бариач нөхдөө” гээд шахаж шаардаж суусансан.

Даргаар шахуулан байж хэдэн хундага татацгаасны дараа зориг зүрх орсон манайхан дуу дуулах юм болов оо. Хэнээр эхэлж ая бариулах вэ гэж хэсэг маргалдаж хэд хэдэн хүний нэр санал болгож суутал Өмнөговиос ирсэн Оюунцэцэг гэдэг хүүхэн “Би дуулъя” гэдэг юм байна. Манай хүн хэлэмгий доломгой үгтэй, хурц ширүүн характертай “хүнд гар”. Тэрхэн үед “Энэ галзуу шар юу дуулж алах бол” гэсэн юм бодож суулаа. Ойр ойрхон татсан 100 граммдаа нүүр нь минчийж улайсан мань хүн харин
Цовоо жаахан үрсээ дуудсаар
Цомцойж бөмбийсөн гэртээ ирлээ
Идээшин дассан цайгаа бодсоор
Инээд цалгисан гэртээ ирлээ
Холын холоос санан санасаар
Хоног тоолон яарсаар ирлээ гээд хангинуулдаг байгаа.
Өө эрсэн хүнд бол ялимгүй дээгүүр өнгөнөөс эхэлсэн түүний дууг манайхан хоолой нийлүүлэн түрлээ. Тэгтэл дуулж байсан Оюунцэцэгийн маань хоолой нь сааралтаж ирснээ асгартал уйлчихдаг байгаа. Танхим дүүртэл хангинуулж байсан хүмүүс нам гүм. Уяхан сэтгэлтэй хүүхнүүд байтугай эрчүүдийн зарим нь нүдээ арчиж харагдана. Тэр үед би тэдний нүдээс ихийг “уншиж” билээ. Архи балгах дуртай эр нөхөр нь, арчаа муутай ч гэртээ гэгээ болсон хань нь, дүрсгүй нь дэндсэн хэдэн халтар үрс нь, ингэн буйлаатай толгод нь, шивээн толгойт тал нутаг нь тэдэнд хичнээн үнэтэй болохыг тэдний нулимс дүүрэн нүд гэрчлэж байж билээ. “Хайр гэрэлтсэн хань нь, халуу дүүгсэн гэр нь” хэн хүнд хичнээн их үнэ цэнэтэй байдгийг би тэгэхэд л ойлгосон юм даа.

Би ч бас ГЭРТЭЭ ИРЛЭЭ.

“Түмнийхээ төлөө чадахаараа дуулсан” ЧОЙНОМ

2011-02-10T22:24:00.004+08:00

Өнөөдөр,
“Хан хорвоогийн чихэнд чимэг болгон барих
Халх шүлгээр хэнийг ч гэсэн дайлж” явсан найрагч Чойномын мэндэлсэн өдөр.

Одоогоос 75 жилийн тэртээ Хэнтий аймгийн Дархан суманд ард Ринчиний хоёр дахь хүү болон төрсөн тэрбээр өөрийнхөө тухай,
“Өвөг минь Монгол
Омог минь Боржигон
Овог минь Рэнчин
Өөрөө би Чойном” хэмээн бичсэн байдаг юм.

“Тохойн чинээ нялхаасаа хагацал өнчрөл үзэж
Тоглоом ихтэй орчлонгийн хатуу дарсыг балгаж,
Тоост энэ хорвоогийн хар цагааны ялгааг
Томоо суугаагүй мөрөндөө үүрч өссөн” тэрбээр өнөөдөр амьд сэрүүн асан бол лав л Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар, ардын уран зохиолч, соёлын гавьяат зүтгэлтэн болчихсон, бас Янжинлхамын хишигт найрагч гэхчилэн тоймгүй олон алдрын титэм тэргүүндээ асааж, төрийн болон төрийн бус байгууллагуудаас олгосон, шагнасан, мялаасан элдэв цол гуншин, одон медальдаа энгэр нь дүүрсэн өвгөн алхаж явах байсан болов уу.

Гэвч,
“Ураг сайхан монгол нутгийнхаа
Алдар түүх хоёрыг
...Уушигны гурван судсаа
Тасартал дуулсаар” яваад алдар цол, гавьяа шагналаас хоцорсон найрагч маань тоост орчлонд дөнгөж 42 насласан билээ л.

Амьдарч байсан нийгэмтэйгээ тэрсэж, цаг үеэсээ түрүүлэн зоригтой дуугарч байсан түүний алдар нэр, аялгуут найраг шүлгийг нь ард түмэн мартаагүй ээ. Шинийн долооны өдрийн сэвшээ салхин шарилын гантиг чулууг нь илбэж, хээр талын бяцхан шувууд “Чойном, Чойном, Чойном” хэмээн шулганалдаж байвай, хөөрхий...

“Монгол, тангад нутгаар”

2011-02-07T22:37:00.011+08:00

Зэ, юуны өмнө та бүхэндээ сар шинийн мэнд дэвшүүлье. Бултаараа сайхан шинэлсэн буй заа.
Сар шинийн амралтын өдрүүдэд хоёр ном уншлаа. Нэг нь Монгол дахь Оросын бүрэн эрхт төлөөлөгч И.Я.Коростовецийн “Монголд өнгөрүүлсэн есөн сар” нөгөөх нь Оросын алдарт газар зүйч Н.Пржевальскийн “Монгол, тангад нутгаар” хэмээх бүтээл байлаа.

Хаант Оросын төрийн нууц зөвлөх, нэрт дипломатч И.Я.Коростовецийн “Монголд өнгөрүүлсэн есөн сар”(1912 оны 8 сараас 1913 оны 5 сар) хэмээх түүхийн ховор эх сурвалж болсон сонирхолтой номын талаар дараа бичнэ ээ.

Харин энэ удаад нэрт аялагч Н.Пржевальскийн “Монгол, тангад нутгаар” номын талаар сонирхуулья. Монголын говьд хурдлан давхиж явсан тахийн тухай мэдээг шинжлэх ухааны эргэлтэд оруулж эрдэмтдийн сонорт анхлан хүргэсэн Н.Пржевальский нэрт аялагч төдийгүй цэргийн тагнуул, Оросын армийн хошууч генерал цолтой хүн байсан. Дээрх номыг уншиж байхдаа би хоёр л зүйлийг онцлон сонирхож байлаа. Оросын тагнуулын түүхэнд нэрийг нь хүндэтгэлтэйгээр дурсдаг түүний цэргийн тагнуулын үүрэгтэй нь холбоотой сонин баримт юу гарч ирэх бол гэж. Түүнчлэн бидний монголчуудын тухай тэрбээр ямар өнцгөөс харж бичсэн бол гэдэг нь сонирхол татаж байсан юм.

“Оюун ухааны хувьд бол монголчууд гайхалтай овсгоо гаргаж чадах улс. Залирхаг, бялангач, хуурамч. Гэхдээ хуурамч зан нь Хятадтай хил залгаа нутгийнханд бол бүр ч илүү ажиглагдана. Цэвэр монгол цусны хүн амын дотор голдуу лам нар нь л ёс суртахууны ялзралд орчихсон нь мэдрэгддэг. Харин хятадтай холилдож хутгалдаж яваагүй, лам нарын сургааль номонд эвдрээгүй энгийн монгол хүн буюу өөрсдийнх нь нэрлэдгээр “хар хүн” бол цагаан сэтгэлтэй, өгөөмөр зантай улс” гэх буюу эсвэл
“Тэмээ гэдэг бол нүүдэлчдийн мөнхийн дагуул, сайн сайхан аж төрлийнх нь гол эх булаг, говь цөлөөр аялан явагчдад юугаар ч сольшгүй унаа” гэж тэрээр аян замын тэмдэглэлдээ бичсэн байх юм.

Түүнчлэн 1870 оны үеийн Их Хүрээний дотоод гадаад байдал, өртөө шуудангийн тухай олон сонирхолтой мэдээлэл энэ номд байна билээ. Сүүлийн үед Орос, Хятадад хүчээ авч буй “Торгоны зам” төсөл буюу цайны жингийн мөрөөр судлан сурвалжлах болсон судлаачдад нэн хэрэгтэй олон мэдээлэл энэ номд байсныг олж үзээд ихэд олзуурхсан. Цайны жингийн тухай материал цуглуулж буй зарим нэг хүнд олж үзсэн баримтаа мэдээлсэн. Авах хүнд нэг үг ч эрдэнэ байдаг болохоор тус болсон болов уу хэмээн бяцхан баясаж сууна.

“Зэрлэг адуу”(Тахь), хулангийн сүрэг, оронго, одой гөрөөс, сарлаг зэрэг амьтдын тухай ажиглалт, Хөхнуур, Цайдамын монголчуудын зан заншил, онцлог, Алшаа, Тангадын нутгаар хийсэн хүнд хэцүү аялалын тухай дүгнэлт зэргийг нь Н.Пржевальскийн судалгаа-шинжилгээний тэмдэглэлээс амтархан уншлаа.

Н.Пржевальскийн номыг уншиж дуусаад нэг л зүйлийг гайхаж үлдсэн. Тэрээр бидний монголчуудын ярьдагаар 49-ний жил дээрээ бурхан болсон юм билээ. Тав дахь аялалдаа гарч яваад гэдэсний хижгээр нас барахад цогцсыг нь Иссык-Кул нуурын эрэг дээр модон болон төмөр хоёр давхар авсан хийж оршуулсан аж.
140 жилийн өмнөх бидний өвөг дээдсийн ёс заншил, шашин шүтлэг, ахуй болон монгол нутгийн цаг агаар, ан амьтан, газар орны байдлыг нарийн ажиглаж бичсэн Н.Пржевальскийн тэмдэглэлээс би олон зүйлийг ойлгож авсан. Харин цэргийн тагнуулчийн хувьд хэн болохыг нь илчлэх баримт хараахан олсонгүй ээ. Тэр дундаа сүүлийн үед Оросын хэвлэлээр шуугиад байгаа Сталины жинхэнэ эцэг нь Н.Пржевальский байсан тухай нотлох баримтын зах сэжүүрийг…?!

Зургийн тайлбар: Санкт-Петербург хотын Александрын цэцэрлэг дэх Н.Пржевальскийн хөшөө

Багшаа дуулъя

2011-01-30T09:52:00.006+08:00

Vг. Ж. Бадраа
Ая. Ш. Эрдэнэбат

Оньсыг нь тайлан эрдмийн үүдийг нээж өгч та
Оюун гийлгэн ээлтэй замыг зааж өгч та
Оройд дээдлэм ардын багш таны
Ойд шингээсэн баатар сүрийг магтья

Үнэнийг айлдан учрын чагт нээж өгч та
Үзлийг суурилан учгийн гох зааж өгч та
Үнэхээр хайрлам ардын багш таны
Үүрд гайхуулам сайхан алдрыг магтья

Дэвшлийг ойлгох хүчний хөл нээж өгч та
Дэлхийг нийтлэх хүний хэл зааж өгч та
Дэгжлээр дүүлсэн ардын багш танаа
Дээш бадраасан үйлст ачийг магтья

Арнольд Шварценеггерийн амьдралын зарчим

2011-01-28T21:42:00.001+08:00

1. Зорилгоо үргэлж харж байх ёстой.
2. “Үгүй” гэдэг үгийг хариулт гэж хэзээ ч бүү үз.
3. Бүх хүчээ гаргаж ажилла, бүтэлгүйтлээс бүү ай.
4. Амьдралдаа сонгосон замаараа чигээрээ яв. Зам товчлох гэж бүү оролд.
5. Мэдлэг рүү байнга тэмүүлж, үргэлж суралц.
6. Өөрт тань тусалсан хүний ачийг хариулах гэж заавал хичээ.

Эх сурвалж:
“Зууны мэдээ”
2011 оны 01 сарын 21 №17(3707)

Pechalniy Angel (Sad Angel) Igor Krutoy

2011-01-15T21:33:00.003+08:00

"Амьдрал хүнээс булааж авсан бүгдийг хөгжим буцааж өгдөг"
Хайнрих Хайне

“Алтан өд”-ийн эзэн

2011-01-10T10:55:00.006+08:00

Утга зохиолын оны шилдэг бүтээл шалгаруулах “Алтан өд-2010” наадам өчигдөр боллоо. Уг наадмын утга зохиолын орчуулгын төрөлд зохиолч, сэтгүүлч, дуун хөрвүүлэгч Ж.Нэргүй “Ромео, Жульетта тэргүүтэн тууриуд”-аараа “Алтан өд”-ийн эзэн болов. Энэ төрөлд түүнтэй Д.Болдбаатар “Чонон сүлд”, Б.Галаарид “Агуу Гэтсби”, Ч.Алтангэрэл “Доголон Төмөр хаан”, Х.Мэргэн “Тал нутгийн домог” бүтээлээрээ өрсөлдсөн билээ.

Сар хүрэхгүй хугацааны өмнө “Grand book-2010” шалгаруулалтын “Оны онцлох уран бүтээлч” номинацийн анхны өргөмжлөл хүртэж байсан тэрбээр өнгөрсөн жил туурвисан уран бүтээлээрээ цолгорон шалгарлаа. Сайхан хэрэг. Баяр хүргэе ээ.
Утга зохиолын оны шилдэг бүтээлийн эзэн түүнтэй “Өнөөдөр” сонины сэтгүүлч Ж.Эрдэнэцэцэгийн хийсэн ярилцлагын хэсгээс Та бүхэнд сонирхуулж байна.

...Та ер нь хэзээнээс эхлэн юм бичиж, орчуулах болов? Өөрийн уран бүтээлээ яриач?
-Уг нь миний шүлгийг анх наймдугаар анги төгссөн бандирхуу юм байхад маань агуу их Гайтав гуай “Үнэн” сонинд тавьсан байдаг юм шүү. Төгсөж ирээд ус, сувгийн шугам хоолой, эхнэрийн пансан хормой, ээжийн ширүүн харц гурваас “эмээгээд” олигтой юм бичиж амжих ч үгүй, чадах ч үгүй байлаа. Ухаанаа олохгүй л байхгүй юу. Яахав, 1984 онд Дорнодод байхдаа анхны шүлгийн түүврээ гаргасан. Тэгээд жаахан шуурхайлж эхэлсэн. 2005 онд гаргасан “Сэтгэл хазгар биш бол…” түүврээ харин овоо болчихсон гэж сэтгэлээ зогоож явдаг шүү. Хөрөг нийтлэлийн “Хүмүүсийн тухай роман”-даа бол хамгийн их хайртай. 1990 оноос өмнө зөвлөлтийн мэргэжилтнүүдэд синхрон орчуулга хийж явснаас биш бичгийн орчуулга хийж явсангүй. 90-ээд оны сүүлээс л бичгийн орчуулгаа эхлэх шив дээ. Орчуулгын номуудыг маань мэдэх юм чинь тоочоод яахав.

-Та яагаад заавал Есенин, Барон Унгерн, Высоцкий гээд зарим хүний хэлдгээр түвэгтэй зүйл сонгож орчуулдаг юм бол?
-Миний хувьд гэвэл, амь зуух арга маань л энэ шүү дээ. Хэр сайн ном гаргана, төдийчинээ хэдэн төгрөг илүү орж ирнэ. Хэдэн ном маань л зарагдаж байвал болох нь тэр. Нэгдүгээр зарчим маань энэ. Хоёрт гэвэл нэгэнт л үгийн эрэлд хатаж үйлээ үзэж, үсээ үгтээх тавилантай юм бол хэн бүхний сонссоныг л дамжуулах гэж, хаана ч гэсэн байж л байдаг эрээн цаасыг л орчуулах гэж бөв бөөрөнхий толгойгоо цахим бичүүртэйгээ адилхан дөв дөрвөлжин болтол суугаад яах юм бэ! Орчуулга гэдэг бол миний хувьд “хообий” гээч нь байхаа болиод амь, насны маань салшгүй нэгэн хэсэг болчихлоо. Тийм болохоор сонин содонгоос нь түүж орчуулахыг л хичээдэг боллоо.

Сонин содон юм л ухаан тэлдэг. Тэрнийг нь харин монгол руугаа чинээнд нь тултал буулгах хэрэгтэй. “Алтан загасны үлгэр” шиг. Дэлхийд нэгэнт шалгарчихсан, соригдчихсон асар олон ном цаана чинь биднийг хүлээгээд хэвтэж байна. Нацагдоржийн “Хуучин хүү” шиг хөмөрсөн тогоон дотроо л суугаад байж болохгүй шүү дээ, энэ чинь. Уран бүтээл гэдэг чинь олон янз, түүнийгээ дагаад амь зуух арга нь бас олон янз.
Ухаандаа, би яруу шүлэг бичлээ гээд уншигчиддаа түр зуурхны сэтгэлийн цэнгэл эдлүүлэхээс биш, ухааныг нь нэмэхгүй. Данзангийн Нямсүрэнгийнх шиг авъяас надад байхгүй. Сэтгэлийн цэнгэлээр хорвоогийн хатууг давахгүй, ухааны бяраар туулна. Ухаантай юм уншиж байж л ухааны хэлтэрхий олж авна. Өөрийн олж уншсан өчүүхэн ч болов зүйлийг бусдад хүргэхийг л хүсдэг хүн. Өвгөчүүл үхэхээ дөхөхөөр ач нарынхаа толгойд юм хийхийг боддог биз дээ? Тэгэхээр ах чинь бол нэг сумаар хоёр туулай буудаж яваа хүн. Яагаад заавал тиймэрхүү Высоцкий мэтийг шүүрч аваад байна вэ гэхээр тэднүүсийг чинь над шиг танхай, солиотой нь л барьж авна шүү дээ. Высоцкий чинь жинхэнэ оюун санааны тэрс үзэлтэн байсан хүн.

Тэсэхээ байгаад тэсэрчихсэн юм. Тиймэрхүү хүмүүсийг орчуулна гэдэг бол ойлгоно гэсэн үг. Гэдэс дотрыг нь ёнзог тамжидаар нь онгично гэсэн үг. Яруу найраг гэхэд л уянгыг нь олно гэсэн үг. Тэрнээс биш “подстрочный перевод” (Үгчилсэн орчуулга. Сур.) гаргачихвал өнөөх Есенинийг чинь “Өө үхсэн баас, Есенин, Есенин л гээд сүйдээд байсан, иймхэн амьтан байсан юм уу?” гээд цааш нь чулуудчихна.
Орчуулагчийн хариуцлага гэж энийг л хэлдэг юм. Хэрвээ би өөрөө шүлэг бичих болбол хамгийн түрүүнд толгой дотор маань онгодоороо давхиад ороод ирсэн үгийг л цаасан дээр буулгах эрхтэй байдаг. Есенинийхийг тэгэх эрх надад байхгүй. Одоо чинь агуучуул алхам тутамд тааралдах болсон шүү дээ. Онгодтой болгон нь өөрийгөө Лхагвасүрэн гээд, орчуулдаг болгон нь өөрийгөө Аким гээд, дуулдаг болгон нь өөрийгөө Чимидцэеэ гээд бодчихдог байх. Би ч мөн саяхныг хүртэл тэгж л бодож явсан.

-Гэхдээ л таны орчуулгуудыг гайгүй сайн гэдэг шүү дээ.
-Яахав дээ, “Бурхангүй газрын бумба галзуурна” гэдэг л тэр. Өгүүлэхүйн сайхан арслангууд нь тэнгэртээ морилчихсон болохоор жаахан гайгүй санагдаж байгаа хэрэг. Нэг л мэдэхэд Л.Хүрэлбаатар гуай шиг “Огторгуйн цагаан гардиуд” маань нисээд л явчихсан байх юм байна шүү дээ. Би ч өөрөө их гайгүйхэн шиг монголчлохыг хичээдэг. Тухайлбал, чи тэр Айн Рэндийн “Атлантын нуруу тэнийв” дотроос нэг юмыг анзаарсан уу?
-Юуг?
-Тэр 1000 гаруй хуудсан дотор чинь “ба” гэсэн үг ганц ч байхгүй.
-“Ямар “ба”?
-Яахав дээ, холбоос “ба” л байхгүй юу? “Чоно ба долоон ишиг”, “Ленин ба Октябрь” гэдэг шиг.
-Яагаад?
-Чадлаа үзүүлж байгаа юм. Даанч манайхан тэрнийг анзаарахгүй л дээ. “Ба” гэдэг чинь үг их муухай үг шүү дээ. Муухай сонсогдохгүй байна гэж үү?
-Гэхдээ л наадхи чинь жинхэнэ монгол үг шүү дээ?
-Тэглээ ч гэсэн, муухай (Ярвайв) үг... Өөр чи бас нэг юм анзаарсан уу?
Энэ “Ромео, Жулетта тэргүүтэн тууриуд”-ыг уншихдаа. Наад дотор чинь 86 үгтэй өгүүлбэр байгаа.
-86 үгтэй? Алинд нь байгаа юм бэ?
-“Ариун хайрын тухай шасдир” дотор нь байгаа. Бас л чадлаа үзүүлж байгаа юм. Гэхдээ Ринчин гуай, Навааннамжил гуай, А.Дашням гуай, Урианхай гуай энэ тэрийнхийг бодвол зүгээр л сорилт. Жинхэнэ монгол хэлнээсээ өдөр хоногоор холдож байгаа энэ үед залуучуудад хэрэгтэй шүү дээ. Наадхид чинь би хуучны сонгодог хэлний бичлэг оруулахыг хичээсэн юм. Эх зохиол нь ч тийм юм шүү дээ. Шекспирээс яг 75 жилийн өмнө бичигдсэн юм чинь…

Эх сурвалж: “Өнөөдөр” сонин

Эл ярилцлагыг бүтнээр нь дараах холбоос руу орж уншина уу.
http://www.mongolnews.mn/w/13986

“Зураг болсон Богд ламыгаа Зонховын ширээнд зална аа хө”

2010-12-29T12:42:00.006+08:00

Одоогоос 99 жилийн тэртээ буюу 1911 оны арванхоёрдугаар сарын 29-ний өдөр бидний Монголчууд Манж гүрний дарлалаас салж, бие даан тусгаар тогтнож, эртний түүхт төр улсаа СЭРГЭЭН ТУНХАГЛАЖ буйгаа дэлхий дахинд албан ёсоор зарласан билээ.

Туурга тусгаар Улс болохын төлөөх тэмцэлд нэгэн дуугаар эвлэлдэн нэгдэж боссон монголчууд Монгол Улсын эзэн хаанаар VIII Богд Жавзандамбыг өргөмжилж оройн дээд шүтээнээ болгосон билээ.

“Монгол хүн гэж хэлэхийн тулд монголын төлөө цохилох зүрхтэй байх хэрэгтэй”-г гүнээ ойлгосон Халх дөрвөн аймаг 98 хошуу төдийгүй Өвөр монголын 6 чуулган 49 хошууны 35 нь Богдын засгийн газарт дагаар орж Тусгаар тогтнолоо уухайлан түрж байсан түүхтэй.

Энэхүү үйл явдлыг анхааралтай ажиглаж байсан гадаадын хэвлэлүүд хэрхэн мэдээлснийг сонирхвол,

Оросын Петербургийн “Речь” сонинд:
-Өнөөдөр Монгол оронд тэмдэглэлт баяр ёслол болж байна. Монголын хутагтыг хаан ширээнд сонгон өргөмжилснөөр Манж Чин улсаас Монголын хараат байсан үе нэгэнт эцэс боллоо хэмээсэн бол,

Манжуурын “Харбинский вестник” сонин 1912 оны нэгдүгээр сарын 1-ний дугаартаа:
-Хутагт хаан ширээнд залран суух ёслолд их олон хар шар монголчууд цугларч баяр баясгалантай байдлын дунд боллоо гэж тэмдэглэсэн бол,

Английн “Таймс” сонинд:
-Ази тивд Монгол улс шинээр төрж гарсан буюу бүр нарийвчлан яривал сэргэн мандсан нь бодит явдал боллоо хэмээн бичиж байжээ.

Манжаас Монголыг эзэрхсэн 220 гаруй жилийн түмэн зовлон, мянган гашуун дарлалыг устгаж Туурга тусгаар Улс юугаан Сэргээн мандуулсандаа хэмжээлшгүй ихээр баярлаж хөөрсөн тэр үеийн монголчууд

Зуун лангийн жороо луусыг
Жуузан дундаа хөлөглөнөө хө
Зураг болсон Богд ламыгаа
Зонховын ширээнд залнаа хө хэмээн дуулж байсан гэдэг.

“GRAND BOOK-2010” “ОНЫ онцлох УРАН БҮТЭЭЛЧ”

2010-12-25T15:57:00.010+08:00

Саяхан болж өнгөрсөн “GRAND BOOK-2010” шалгаруулалтын “Оны онцлох уран бүтээлч” номинацийн хамгийн анхны өргөмжлөлийг зохиолч, яруу найрагч, дуун хөрвүүлэгч Ж.Нэргүй хүртлээ. Мань эр ийм өргөмжлөл хүртэх ямар гавьяа байгуулсан хүн билээ? Үнэхээр “Оны онцлох уран бүтээлч” мөн юм уу? Түүний энэ оны туршид туурвиж хэвлүүлсэн уран бүтээлийг эргээд нэг харья л даа.

-“Домогт Барон” (Азийн морин дивизийн комендантын дарга асан Н.Н.Князевийн дурсамж)-нэгдүгээр сард
-“Од шингэдэггүй” (Барон Унгерн фон Штернбергийн үйл хэргээр сэдэвлэсэн баримтат, адал явдалт, бүрэн хэмжээний кино зохиол)-гуравдугаар сард
-“Атлантын нуруу тэнийв” (Айн Рэндийн гурамсан роман)-Тавдугаар сард
-“Ромео, Жулетта тэргүүтэн тууриуд” (Италийн сэргэн мандалтын үеийн сонгодог тууриудын түүвэр)-аравдугаар сард
-“Азийн зүрх” (Н.Рерихийн аян замын тэмдэглэл)-арваннэгдүгээр сард

Түүнчлэн Сергей Есениний “Сонгомол шүлгүүд”-ийг дахин засвар нэмэлттэйгээр 2 дахь удаагаа, Ф.Оссендовскийн “Хүн, араатан, бурхад” номыг бусадтай хамтран буриад аялгуунаа буулгаснаа энэ оны зун “Алтаргана” наадмын үеэр хэвлүүлсэн юмдаг.

Бас хэдий завандаа ч орчуулсан юм бүү мэд, Н.Пржевальскийн “Монгол, тангад нутгаар” номын орчуулга гээд 300-гаад хуудас “юм” аль зун л үзүүлж байсан. Тэрхүү орчуулгыг нь үзсэн манай нэг томоохон банкны захирал “Наад номыг чинь ивээн тэтгэж, хэвлээд өгье. Өргөдлөө бичээд хүрээд ир” гэхэд нь хөдлөөгүй “тэнэг” толгой доо. “Таны мөнгө чинь ихдээд байгаа юм уу? Монголын топ банкны захирал номыг чинь ивээн тэтгэж өгье гэж хошуу дэвсэхээс өөр яалгах гэсэн юм бэ?” гэхэд учиргүй инээснээ “Өөр хүн бас ивээн тэтгэж өгье гэсэн юмаа. Тэрбумаар тэрбумаар нь эргэлдүүлдэг банкны захиралд тэгж төвөг удаад яах вэ дээ. Дэмий ш дээ” гэдэг байгаа. Хэлэх ч үг олдоогүй дээ.

Энэ оны намар драмын театраас зарласан шилдэг жүжгийн уралдаанд “1921 он” жүжгийн зохиол бичээд өгчихлөө л гэсэн. Мөн Ф.Оссендовскийн “Ленин” гэж хориотой зохиолыг орчуулж байгаа гэж нэг удаа ам алдсан. Одоо аль хэдийнээ орчуулж дуусгаа биз. Бас л “эсэргүүн” нөхөр шүү.

Би түүний уран бүтээлийг “хуруун завсраараа” анхааралтай ажиглаж суухдаа нэг л зүйлийг гайхаад байдаг юм. Энэ бүхнийг яаж амжуулж байна аа гэж…

Зөвхөн Айн Рэндийн “Атлантын нуруу тэнийв” гурамсан роман гэхэд л 1090 хуудастай 2 тоосго нийлүүлсний дайтай зузаан ном шүү дээ. Тийм “аймшгийн” зузаан романыг орчуулнаа гээд бариад суудаг “солиотой” хүн мань эрээс өөр лав байхгүй биз. Саяхан сонинд өгсөн ярилцлагандаа “оюуны тэрс үзэлтэн” гэх тодорхойлолтод өөрийгөө хамаатуулсан байна билээ. Тэр харин үнэн байж мэдэх юм даа.

За юутай ч гэсэн, Барон Унгернийг магтан дуулж, Саддам Хуссейны “Забиба, хаан хоёр” номыг орчуулж “тэнэгтдэг”,
Эдуард Тополийн “Кремлийн эзэгтэй”, “Ор хөнжлийн Орос орон” зэрэг секс зохиолоос Сергей Есениний “Сонгомол шүлгүүд”-ийг хүртэл монголчилж зүрхэлдэг энэ “оюуны тэрс үзэлтэн” хүмүүнийг
урт наслаж, улам ихийг хийж бүтээгээсэй гэж залбирч явдаг нэгэн билээ, би.

Өвлийн өвгөн аав аа!
Энэ жил надад уут дүүрэн бэлэг өгөхийн оронд
“зоргоороо, ааш муутай, солиотой” зохиолч, сэтгүүлч Жигжидсүрэнгийн Нэргүйд бодож төлөвлөсөн уран бүтээлээ туурвих бололцоог нь олгож,
эрүүл энх, эсэн мэнд байлгаж өгөөрэй.
Тэр чинь л надад томоос том бэлэг болно шүү!

Багын андаа дурсахуй...

2010-12-09T20:53:00.004+08:00

Амьдралдаа би тун олон сайхан хүнтэй уулзаж учирч явжээ.
Тэднээс цөөхөнтэй нь дотно нөхөрлөн сэтгэлээ хуваалцаж ирсэн.

Зүрх сэтгэлийнхээ гүнд нуусан нандин бодол,
нулимстай дурсамжийг минь хүртэл
бүрэн уншиж чаддаг байсан унаган багын ганц найзаа алдсан
тэр цагаас хойш олон он улиран оджээ.

Эр улсын нөхөрлөл, андын ёс журам алдагдаж,
албан тушаал, эрх мэдэл, мөнгө төгрөгийн төлөө
нөхрөө золих болсон өнөө цагт чамайгаа мөн ч их үгүйлэх юм даа, найз нь…

P.S. “Нэгэн мөчид танилцавч
нэгэн насыг нөхөрлөн дуусгах нь
эр хүний эрхмийн дээд бахархал болой” хэмээн тэмдэглэлийн дэвтэрт минь бичин үлдээсэн ч салаа замын эрхээр салж одсон идэр насны андыхаа бичгийг эргэн үзэх бүрийд хоолой дээр нэг гашуун юм амтагдаад ирдэг юм даа, бас...

“Урлахуйн өв” үзэсгэлэнгээс

2010-11-28T10:12:00.027+08:00

Монгол Улсын ардын зураач, төрийн шагналт Ү.Ядамсүрэнгийн мэндэлсний 105 жилийн ойд зориулсан “Урлахуйн өв” нэртэй уран бүтээлийн үзэсгэлэн Уран зургийн галерейд нээгдсэн билээ. Тус үзэсгэлэнгийн нээлтэн дээр дарсан хэдэн зургаа орууллаа.

Үзэсгэлэнгийн нээлтийн өмнөхөн эрдэм шинжилгээний бага хурал болсон. Би харин тэрэнд сууж чадаагүй, хоцорч очсон болохоор жаахан тиймхэн. Монгол зургийн нэрт мастер энэ хүний уран бүтээлийн үзэсгэлэнг ач үрс нь сэтгэл гарган зохион байгуулж байгааг харахад таатай байлаа.

Жич: Би андуураагүй бол үзэсгэлэн маргааш буух байх шүү. Уран зураг сонирхдог хүмүүс өнөөдөр амжаад үзвэл амралтын өдөр тань үр ашигтай, сайхан өнгөрөх болно гэдэгт итгэж байна.

Бурхан минь, Дайн бүү гараасай!

2010-11-23T20:32:00.017+08:00

Өдөр охиноо сургуульд нь хүргэж өгөөд явж байтал
“Хойд Солонгос Өмнөд Солонгос руу дайрлаа” гэсэн муу ёрын мэдээ сонсоод эгээ л зүрх зогсчихсонгүй.

Байрны мөнгө хийх гэж алсыг зорьсон залуу,
хүүхдийнхээ сургалтын мөнгийг олох гэж далай гаталсан ээж,
хадмын хаяанаас холдож биеэ даах гэсэн залуу эцэг эх,
сайхан амьдралыг бүтээн босгохоор байраа барьцаанд тавин зүтгэсэн хос залуус,
гурван хүүхдээ хоолны захад хүргэх гэж зүтгэсэн охин дүү маань гээд Монголын 30 гаруй мянган иргэн албан бусаар БНСУ-д амьдарч буй гэдэг. Тэдний хэд нь дайны гал дүрэлзэж байгаа Инчоны бүс нутагт байгаа бол?

Бурханы өмнө ямар ч нүгэл хилэнц үйлдээгүй миний Монголын үр садыг/тэр дундаа миний муу сайн дүү нарыг/ Өршөөж хайрла!

/Нээрээ, Ванга эмээгийн зөгнөл биелэж байгаа юм биш байгаа даа?/

2010 он.
Дэлхийн гуравдугаар дайн эхэлнэ. Энэ дайн 2010 оны 11 дvгээр сард эхэлж 2014 оны 10 дугаар сард дуусна. Дайн алгуурхан жирийн байдлаар эхэлж улмаар хvчээ авна. Эхлээд цємийн зэвсэг хэрэглэж эцэст нь химийн зэвсэг хэрэглэнэ.

2011 он.
Радио идэвхит тунадас унаснаас шалтгаалж дэлхийн бємбєрцєгийн хойт хагасын ан амьтан, ургамал устана. Дараа нь мусульманчууд Европын эсрэг химийн дайн дэгдээнэ.

2014 он.
Энэ химийн дайны уршгаар ихэнх хvн арьсны хорт хавдар, болон арьсны бусад тєрлийн євчнєєр євчилнє.

2016 он.
Европ тив бараг хvнгvй болно.

2018 он.
Хятад дэлхийн хамгийн хvчирхэг гvрэн болно. Хєгжиж байгаа орнууд мєлжигчєєс мєлжигдєгч болон хувирна/ түй, түй, түй.

Алив,
Та утсаа аваад залгаач,
Хангүг нутагт "харлаж" яваа ах дүү нар тань,
эсэн мэнд явна уу, асуугаач!!!

El Condor Pasa

2010-11-13T21:44:00.000+08:00

“Ард түмний эцэг” буюу Атиль

2010-11-08T18:15:00.009+08:00

Тээр жил сэтгүүлч, толь зүйч С.Жамбалдорж гуайтай уулзан хуучилж суутал надаас ингэж асуудаг юм.
-Л.Түдэв гуай яагаад “Дал” сониныхоо магнайд Хүннүгийн хаан Атилын зургийг байнга тавьдаг гэж чи бодож байна?
-Мэдэхгүй ээ. Та харин юу гэж бодож байна вэ?
-Л.Түдэв гуай ухаантай хүн. Зүгээр л нэг гоёл чимэг төдийхөн болгон тэгж тавьдаггүй байх. Их юм уншиж, судласан эрдэмтэй хүн нэгийг бодож, хоёрыг сэтгэж байгаа нь лавтай. Магадгүй эх түүхээ XIII зуунаас эхэлсэн юм шиг ярьж бичдэг, түүхч нэр зүүсэн зарим ядуухан бичээч нарт сануулан хэлэх гэсэн хэрэг ч байж мэдэх юм. Монгол улсын түүх эзэн Чингисийн үеэс эхэлсэн мэт, бүр заримдаа 1921 оны ардын хувьсгалаас манай он тоолол эхэлсэн юм шиг хэнэг ч үгүй бичдэг хуулаачингуудад хандаж өөхөнд ороосон чулуугаар түншиж байж мэдэх юм шүү дээ гэж билээ.

Одоо болтол энэ яриа миний санаанаас гардаггүй юм. Нээрээ, Л.Түдэв гуай яагаад “Дал” сониныхоо тэргүүн нүүрт Хүннүгийн хааны зургийг байнга тавьдаг юм бол оо? Монголын анхны зөгнөлт сонин “Дал” мэндэлсэн цагаас хойш (1996 онд анхны дугаар нь гарсан) 300 гаруй дугаар гарсан юм билээ. Тэр бүхэнд эл зураг сонины тэргүүн нүүрнээс буусангүй, өөр зургаар ч солигдсонгүй, дархан эрхтэй эзэн сууж ирсний учир юу юм бол?

...Өвөг дээдэс маань аав гэж хэлж сурахаасаа өмнө “ат” хэмээн аавыгаа, “амаа” гэж ээжийгээ, “агаа” гэж эцгээ, “апаа” гэж ээжийгээ нэрлэж байсан бололтой.
...Хүннүгийн үед хэн янгүй л “ата” эцэг, “ама” эх гэж ярьдаг байсан ажээ. Тийнхүү дорнын өргөн талаас өрнөдийн үрчлээт хязгаар хүртэл аян дайны урт гараа сунгаж Итали газар хаанчлалаа тогтоосон Хүннүгийн хаан Атиль гэгч үнэндээ “ард түмний эцэг” хэмээх нэрээр алдаршжээ. “Ард түмнүүдийн эцэг” гэж Сталинг л анх нэрлэсэн юм шиг ойлгодог маань андуу байжээ. Балар эртний үед Хүннүчүүд эзэн хаанаа “түмний эцэг” гэж өргөмжилсөн ажээ.
“Хүннүгийн хаан Атиль
Хүндэт янзаар морилно” гэж Италийн тухай нэгэн үлгэртээ Максим Горький бичсэн байдагсан.
...Атиль буюу “түмний эцэг” хааны хатан нь мөн монгол нэрээрээ “Эркээ” хатан гэж байжээ. Хаарка, Хиркээ, Иркээ, Хэркке гэж баруун зүгийн ном сударт янз бүрээр бичсэн боловч уул нэр нь Эрх, танхил хэмээх утгаараа Эрхээ хатан гэж байсан ажээ хэмээн доктор Л.Түдэв гуай ”Үгсийн нууц уурхай” (УБ.1996 он. 12-13 т) номдоо бичсэн байдагсан.

“Ард түмний эцэг” Атилийн дээрх зургаас үүдэн Монголчуудын төрт ёсны түүхийг он цагийн хувьд урагшлуулан тооцож, эртний их уламжлалт ард түмний үр сад гэдгээ батлах гэсэн эрдэмтэн зохиолчийн нууцхан нэгэн хүсэл энд шингэсэн ч юм билүү, хэн мэдлээ.

За, жаахан тоо бодоод үзье.

-Ардын хувьсгал ялсан цагаас хойш өнөөдөр 89 жил өнгөрчээ. (1921 он)
-Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол улс байгуулагдаж, Тусгаар тогтнолоо сэргээснээс хойш 99 жил болжээ. (1911 он)
-Их Монгол улс байгуулагдсан цагаас хойш 804 он улирчээ. (1206 он)
-Хүннү гүрэн байгуулагдсан он цаг буюу тулгар төрийн 2220 жилийн ой ирэх жил болох нь ээ.

Миний олж нээсэн “нээлт”

1.“1921 оны Ардын хувьсгалын ач буян, үр дүнд Монгол улс байгуулагдсан” хэмээн сургаж ирсэн “ах нар” худлаа хэлжээ.

2.“Хууль зүйн яам 1921 онд байгуулагдсан” хэмээн тас зүтгээд суудаг Нямка агаа бас ташаарчээ. Учир нь “1911 оны үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын үр дүнд байгуулагдсан таван яамны нэг нь Шүүх таслах хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яам, тэргүүн сайд нь гүн Намсрай байсан” хэмээн манжич Л.Дэндэв авгай “Монгол улсын товч түүх”(УБ.2006 он) бүтээлдээ бичсэн байх юм.

3.“Ийм бахархал болсон хэрмийг /цагаан хэрэм/ бариулахад хүргэсэн ард түмэн мөн дутуугүй аугаа их түүхтэй байж таарна” хэмээн Баабар үнэн хэлжээ.

Зава Дамдины зургийн эрэлд

2010-09-27T17:42:00.003+08:00

“Дүрслэх урлагийн музейд шинэ үзэсгэлэн гарчээ. Өөрийн чинь сонирхоод байсан Зава Дамдины гэр музей хүртэл ирсэн байна. Ирж үзээч” гэж эртээр дүү маань утасдаж байна. Зэр зэвсэгээ агсаж аваад /зургийн аппарат л даа/ морины хурдаар давхиад очлоо.

Дуу хуурын өлгий нутаг Дундговь аймгийн соёл урлагийн өдрүүдийн хүрээнд аймгийн музейн сан хөмрөгөөс дээжлэн авчирсан үзмэрүүдийг тэнд дэлгэжээ. Хүрэл зэвсгийн эдлэл, морин хуур, мөнгөн тоногтой эмээл, төрөл бүрийн тагш, хул, бурхан тахил, уран зураг, домбо саахуу, мөнгөн аяга, хөөрөг даалин, хэт хутга, хазаар ташуур, тулга тогоо, шавар ваар, шатрын сийлбэр гм. говийн дархчуудын урласан юм юм л байна.

Найман зуу гаруй үзмэрийн дотроос миний сонирхлыг нэг л зүйл гойд татсан нь Зава Дамдины гэр музей байлаа. “Зава Дамдин” хэмээн алдаршсан Халхын Их Хүрээний номч гавж Лувсандамдины /1867-1937/ гэрэл зураг байдаг бол олоод үзчих санаатай нэлээд олон жил эрэл сурал болж байгаа юмаа, би.

“Хорчойнжүн” буюу “Хойт зүгийн монголын оронд Бурханы номын ёсон гарсан домог өлзийт номын лавайн яруу дуун” хэмээх түүхийн зохиол, түүний тайлбар “Алтан дэвтэр”-ийг зохиогч Зава Дамдины тухай бурхан болооч Ш.Чулуунбаатар ламтан анх надад ярьж өгсөн билээ. Дээдийн оронд заларсан ламтанаас сонирхолтой хууч яриа сонссон тэр цагаас хойш “Зава Дамдины гэрэл зураг хаа нэгэн газар хадгалагдан байдаг бол үзэх юмсан” гэж хорхойсох болсон. Тэр цагаас хойш уулзаж учирсан номын мэргэдээс асууж сурсан минь олоон.

-Дуун хөрвүүлэгч, сэтгүүлч Ж.Нэргүй ахаар уламжлуулан Гандантэгчинлэн хийдийн хамба Ш.Чойжамц гуайгаас асуулгасан боловч “Зава Дамдины гэрэл зураг гэж байдаггүй юмаа” гэх хариу авсан.

-Мөн л Ж.Нэргүй ахыгаа амарчлан бурханч лам Л.Пүрэвбатаас асуулгасан боловч бас л тийм хариу сонссон.

-Монгол мэргэдийн тухай өгүүлсэн “Огторгуйн цагаан гарди” хэмээх номынхоо II дэвтэрт Зава Дамдин гавжийг “Их Монголын түүхийн тэргэн замыг заагч” хэмээн чухам л онож нэрлэсэн Л.Хүрэлбаатар доктортой энэ оны хавар уулзахдаа асуусан боловч бас л бүтэл муутай хариу сонсож билээ.

-Варшавын их сургуулийн Дорно дахины судлалын тэнхимийн багш, Р.Бямбаа ламтанг энэ зун нутагтаа ирээд байхад нь уулзсан юм. “Монголчуудын төвд хэлээр туурвисан, монгол хэлэнд орчуулсан ном зүйн бүртгэл” бүтээлийн III боть хэвлүүлсэн ламтан бас л олж үзээгүй гэх юм.

-“Алтангэрэл” судрыг шинэ үсэг дээр буулган, ТВ-ээр тайлбарлан яриад байсан Дашчойлон хийдийн гавж Гантөмөртэй энэ оны зун “Интерном”-д хийсэн номын хурим дээр нь уулзаад асуусан боловч бас л “тийм зураг байдаггүй” гэх.

Зава Дамдиныг бурханчлан зурсан хөргийг нь зураач Цэрэндорж бүтээснийг Л.Хүрэлбаатар гуай “Огторгуйн цагаан гарди” номынхоо II дэвтэрт оруулсан байдагсан.

Сая Дүрслэх урлагийн музейд “залран” ирсэн Дундговийн музейн үзмэрт зураач Цэрэндоржийн бүтээсэн дээрх хөргийг залжээ. Музейн захирал М.Бямбажавын ярихыг сонсвол, Зава Дамдин гавж гэрэл зургаа авахуулах дургүй хүн байсан гэх бөгөөд хожим зураач Цэрэндорж гуай шавь нарынх нь хууч ярианаас ургуулан хөрөг зургийг нь бүтээн үзүүлэхэд багштай нь гайхалтай адилхан болж хэмээн баясаж байсан гэнэ.

Хэлмэгдүүлэлтийн хар сүүдэр тоонот бүрийн өрхийг харанхуйлж, үүдийг тэмтчин байсан тэртээх аймшигт 1937 он. Бурхан болсон ламтаны шарилыг нутагт нь аваачиж хөдөөлүүлэхээр шавь нар нь тэмээн тэргэнд ачаалан хөдлөж байхад Дотоод Яамны ногоон малгайтнууд номч мэргэн гавжийг баривчлан хорих “Ордер” өвөртлөн очиж байсан гэдэг. Золоор хувьтай буянтай хувраг маань хурмастын орныг зорин одсон нь юутай завшаан бэ?

Би одоо болтол яагаад ч юм бэ “Хаа нэгэн газар гэрэл зураг нь хадгалагдаж байх ёстой” гэж итгээд байдаг юм. Тэгж бодох хэд хэдэн шалтгаан үндэслэл надад бий л дээ. Гэвч батлагдаж нотлогдоогүй тэр бүх бодлоо энд дэлгэн тавихаас зайлсхийв...

Үзэсгэлэнгийн танхимын босго даваагүй байхад л айргийн үнэр хан хийж байсан юм. Харамсалтай нь музейн танхимыг гурвантаа тойроод ч тэр сайхан айргийн үнэр хаанаас ханхалсаар байгаагийн учрыг эс олж билээ. Түүн лүгээ нэгэн адил “Зава Дамдины гэрэл зураг байх ёстой” гэх итгэл үнэмшил сэтгэлийн мухраас гарахгүй эргэлдэвч, хаана хэнд хадгалагдан байхын учрыг хэлж эс мэдэв.

Тэнгэр огторгуйн тийшээ...

2010-09-13T21:28:00.003+08:00

-Хэзээ нэгэн цагт, хаа нэгэн газраас харь гаригийнхан гарч ирээд
“Бидэнтэй хамт явах уу” гэвэл би эргэлзэлгүй явнаа.

-Юуууу? Тэгээд бид хоёр яах юм бэ?
Чи охин бид хоёрт хайргүй юм уу?
Ижийгээ, эгч дүүсээ, эх орноо санахгүй гэж үү?
Эх дэлхийгээсээ холын холд явах гэж юунд нь тэгтлээ дурлаав?

-Мэдэхгүй ээ. Гэхдээ би хэзээ нэгэн цагт “тэндээс” ирсэн ч юм бил үү, хэн мэдлээ. Тэгээд л би “төрсөн гэрлүүгээ” буцах гэж тэгтлээ тэмүүлдэг ч байж мэднэ шүү дээ...

/Эхнэр бид хоёрын ярианаас/

Бяцхан гүнж минь сурагч боллоо

2010-09-01T21:14:00.002+08:00

Миний бяцхан гүнж өнөөдөр сурагч боллоо.
“Алтан навчис хийслээ дээ
Аяны шувууд буцлаа даа
Есөн сарын нэгэн боллоо
Хүссэн өдөр ирлээ дээ” гээд олон хоногийн өмнөөс дуулж бэлдээд байсан нь бодит байдал дээр биелэлээ олох нь энэ.

“Охины минь амьдралд тэмдэглэлтэй энэ өдөр туйлын хариуцлагатай байнаа” гэж хөмсгөө зангидан, их л ажил хэрэгч байдлаар ээж, охин хоёрт ам өчиг өгсөн юмаа, би. “Аав нь түрүүлж босоод цайг нь бэлдчихье, тэгээд та хоёрыгоо сэрээнэ ээ” гээд гар утасныхаа сэрүүлгийг 06.30-д тавиад унтсан хүн. Гэтэл харин өнөө муу гар утасны сэрүүлэг нь дуугардаггүй байна шүү. “Би л эрт сэрсэн юм байхдаа” гэсэн юм бодоод ханын цаг руу хяламхийвэл, цаг аль хэдийнээ 07.10 болж байдаг байгаа. Сургууль дээр нь “07.30-аас нээлтийн арга хэмжээтэй, 08.00-аас хичээл эхэлнэ” гэсэн зарлал байсныг харсан тул “Түгшүүр” команд зарлалаа. Тэгээд түүнээс хойших бүх үйл явдал яг л киноны хальсийг хурдлуулан эргүүлсэн мэт гялалзаж өглөө дөө.

Хальт мөлт нүүр гарын угаалт, хам хум өглөөний цай, сахлаа хусаагүй аав, сандарч тэвдсэн ээж, нойроо харамлан “сургуульд орохгүй, би унтмаар байна” гэх эрх охин, галзуу юм шиг шогших бид гурав, зохион байгуулалт муутай хичээлийн шинэ жилийн нээлт, нуршуу үг хөврүүлэн “илтгэл тавих” сургуулийн захирал, нууцхан бухимдаж цагаа хялалзах эцэг эхчүүд, хандив тусламж өгч гялалгайснаа рекламдах УИХ-ын эрхэм гишүүн, байн байн тасалдан исгэрч ёнгинох микрофон, цэцгэнд бялуурсан багш нар, цүнхэндээ түүртэх бага ангийнхан, тараад хаа нэг тийшээ явж шоудахаа ярих ахлах ангийнхан, хөөцөлдөн гүйлдэх дунд ангийнхан, халтуур хийн амжуулах гэрэл зурагчин, “харьяаллын бус ч гэлээ хандив өргөөд хүүхдээ оруулья” хэмээн захирлын өрөөний үүд сахих эцэг эх, үдийн цайны боов, тараг зөөж гүйлдэх багш, сурагчид, өгзөг барьсан юбкатай, өвөр энгэр нь түнтийсэн залуухан багш бүсгүйг “өрөөнд ороод ирээрэй” гээд нүд ирмэх эрэгтэй багш...бас тэгээд төлөвлөөгүй гэнэтийн ажил, бачим яаруу уулзалт, баяр хөөр, хэн нэгний гомдол юу юу ч болоод өнгөрөв дөө, өнөөдөр чинь...

“Одоо миний охин сургуулийн сурагч том хүн болсон учир аавтайгаа унтаад яахав. Өнөөдрөөс эхлэн ганцаараа унтаж бай” гэсэн чинь гүнж маань “Би одоо дөнгөж 6 настай. Ирэх жил 7 настай болохоороо ганцаараа унтаж байя” гэнэ. Муу аав нь яахав дээ “Буруу дуулаагүй бол үгүй гэдэггүй” хүн, бушуухан шиг ороо засаад охиноо хэвтүүлээд авлаа. Ирэх жил хоёрдугаар ангид ортол нь охинтойгоо унтахаас биш, ккк. Хөөрхий муу ээж нь л жаахан янз муутай байна, одоо би яах вэ дээ, тээ?

За тэгээд өнөөдөр болсон бас бус үйл явдлын тухай бичнэ гэхээр аавын нүд анилдаад л. Аав гуай бас сургуульд орсон охин шигээ л ядарч байна. Эртхэн шиг охиныхоо хажуугаар орж унтах минь...

Р.S. Xачиртай талх, хар кофе, ундаа, нарийн боов хийж түнтийлгэсэн үүргэвч барьсан аав, Үнсгэлжингийн зурагтай цүнх үүрсэн бяцхан охин хоёр аль нэг сургуулийн дэргэд Тантай тааралдах вий. Тэр чинь бид хоёр байгаа юм шүү!

Торомгор дархад бүсгүйд

2010-08-28T17:30:00.003+08:00

Хэнд, юуны учир энэ аязыг зориулсныг
Хүлээн авагч эзэн нь өөрөө мэдэж байгаа!

Мэрилин Монро буюу “Сүүлчийн дагина”

2010-08-07T13:17:00.008+08:00

Одоогоос 49 жилийн тэртээ буюу 1962 оны 8 дугаар сарын 5-ны өдөр “Мэрилин Монро золгүй байдлаар нас барав” гэсэн нэгэн мэдээ Холливудыг донсолгож эгшин зуур дэлхий даяар тархсан гэдэг. Барууны сэтгүүлчид түүнийг “Сүүлчийн дагина” хэмээн нэрлэж байсан түүхтэй.

Хорвоод дөнгөж 36-хан жил амьдарсан боловч алдрын тавцанд баттай зогсож, ХХ зууны хамгийн сайхан бүсгүйгээр тодорч байсан түүний тухай илүү дэлгэрэнгүй мэдээлэл сонирхсон эрхмүүд дараах бичлэгтэй танилцаж болох юм.

http://soronzon.blogspot.com/2008/07/blog-post_290.html

“Хөдөөгийн баясгалан” киноны дууг хэн, хэрхэн дуулав?

2010-08-04T17:53:00.008+08:00

Өнөөдөр нетээр тэнэж яваад сонин юм олж үзлээ.
“Хөдөөгийн баясгалан” киноны аятай адил дууг Германчууд дуулжээ” гэсэн мэдээ “Өнөөдөр” сонины сайт дээр байх юм. “Хөдөөгийн баясгалан” киноны аятай адил дууг 1985 онд байгуулагдсан "Wind" гэх нэртэй германы хамтлаг дуулжээ” гээд мөнөөх хамтлагийн дуулсан клипийг хавсаргасан байна.

Саваагүйтэн сонирхож youtube-рүү орж үзлээ. Тэнд хэд хэдэн хувилбар байнаа. Бүгдийг нь л үзлээ. “Тунгалаг тамир” роман дээр Цахиур Төмөр “Ээдрээтэй утасны үзүүрийг барьсан хүн тавихгүйг л хичээдэг юм даа” гэж хэлж байдгийг санаад бүүр цааш нь төнхөж үзмээр санагдав. Амарч байгаагийн хэрэг юу билээ дээ.

Уг нь би л “зуны сарыг зургаа юм шиг эндүүрч” яваад мэдээгүй болохоос биш цахим ертөнцөөр сүүлийн үед энэ тухай бишгүй л шуугисан юм байна. Гэвч андуудын бичсэнээс арай өөр өнцгөөс нь харж бичихийг оролдов.

Юуны өмнө кино найруулагч Г.Жигжидсүрэн гуайн “Монгол киноны нэвтэрхий толь” номыг сөхөж харлаа. Дээрх киног Г.Бат-Очирын зохиолоор Д.Жигжид гуай 1974 онд найруулжээ./239 тал/

Киноны дууны үгийг С.Дашдондов, хөгжмийг Г.Бирваа бичсэн гэжээ./473 тал/ Энд Жийгээ ах бяцхан алдсан бололтой. Учир нь энэ киноны дууны шүлгийг ардын уран зохиолч С.Дашдооров гуай бичсэн бөгөөд миний бие түүний сайтаас давхар шалгасан болно.

Түүнчлэн өөрийн номын санд байгаа хуучны нэгэн номыг сөхөж үзэх хэрэгтэй боллоо. Нэр нь “Монгол киноны дуунууд”. Уг номын 23-24 дүгээр талд Г.Бирваа, С.Дашдооров “Хөдөөгийн баясгалан” киноны дуу гээд нот, үгийг нь давхар хэвлэсэн байх юм. Гэвч бас нэг юм байнаа. Нэр дурьдсан хоёр номон дээрх дууны үг бага сага зөрөөтэй юм гээч. Тэр ч байтугай Баяраа агсан киноны дууг гуравдугаар бадгаас нь буюу намраар эхлээд өвлөөр удаалаад хавраар дуусгаж дуулсан байх юм. Харин
Нарлаг зуны цэцэг нь өнгөлөг
Найрсаг олны сэтгэл тунгалаг
Өлгий нутгийн минь налгар хөндийд
Өрнүүн ажлын амжилт арвин гэсэн бадгийг нь орхиж дуулсан болохыг энэхэн хэдэн мөрийг тэрлүүлж суухдаа л анзаарлаа.

Олж авсан баримт:
-“Хөдөөгийн баясгалан” киног 1974 онд Монголд бүтээсэн.
-Германы "Wind" хамтлаг 1985 онд байгуулагдсан.

Эцэст нь,
“Хөдөөгийн баясгалан” киноны дууг хэн, хэрхэн дуулсан тухай харьцуулан шинжих эрхийг Та бүхний мэргэн оюунд даатган үлдээлээ.

Эх сурвалж:
http://www.mongolnews.mn
http://www.youtube.com
http://dashdoorov.com
http://legion.blogmn.net
Г.Жигжидсүрэн, Д.Цэцэг-Монгол киноны нэвтэрхий толь. УБ. 2005 он
Монгол киноны дуунууд. МХЗХ-ны нотны хэвлэл. 1985 он

Бадмарсан зул

2010-08-03T16:29:00.002+08:00

Өдөр зурагт хараад хэвтэж байтал МҮОНТ-ээр гарч байгаа “ХХ зуун жил түүхийн хуудаснаа” цувралын ээлжит дугаар гарч байнаа. Сэтгүүлч Ц.Оюундарийн ярихыг сонсвол өнөөдөр буюу 8 дугаар сарын 3-н их учир жанцантай өдөр юм байна. Одоогоос 51 жилийн өмнөх энэ өдөр Москвагийн кино фестивальд найруулагч Д.Жигжидийн “Ардын элч” кино оролцож, жүжигчин П.Цэвэлсүрэн эмэгтэй хүний шилдэг дүрийн мөнгөн шагналыг хүртэж байсан гэнэ.

Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын харьяат, Монгол улсын гавьяат жүжигчин энэ хүн манай дуурийн урлагийн томоохон төлөөлөгчийн нэг байсан гэдэг. “Учиртай гурван толгой” дуурийн Нансалмаа, “Евгений Онегин” дуурийн Татьяна, “Игорь ван”-гийн Ярославна зэрэг олон дуурийн гол дүрд тоглож, Дуурь бүжгийн театрын гоцлол дуучин байсан түүний тухай зохиолч Х.Зандраабайдий гуай “Заяа дутуу бурхад” зохиолдоо тун нарийн “зурсан” санагддаг юм.

“Наанаа зөөлөн юм шиг боловч цаанаа хатуу сэтгэлтэй говийн бор хүүхэн” гэж хөгжмийн зохиолч Д.Жанчив гуай чухам юуны учир тодорхойлон хэлснийг уг номноос уншиж, П.Цэвэлсүрэн хэмээх энэ хүний тухай ямар ч гэсэн өөрийн гэсэн төсөөлөлтэй, зөөлөн дулаан сэтгэгдэлтэй хоцорсон билээ.

Хожим түүнийг бурхан болсоных нь дараа мөн л Х.Зандраабайдий гуай “Утга зохиол урлаг” сонинд “Бадмарсан зул” нэртэй гэгээн дурсамж бичсэнийг уншаад Монголын нэгэн сайхан уран бүтээлч, сайн хань, бүсгүй заяа түшсэн ховорхон нэгэн хүмүүн нартаас дэндүү эрт, дэндүү харамсалтай буцсанд гомдолтой хоцорч билээ.

…Амьдралд сайн хүн муугаасаа илүү хохирдог юм шиг санагддаг. Түүний нэг жишээ нь Цэвэлсүрэн. Тэрбээр сайн хүн учраас сайн хүнтэй учирдаг. Тэр чанараараа үр хүүхдээр өнөр, эд юмаар элбэг, эрүүл саруул сайхан амь зууж байдаг билээ. Харамсалтай нь энэ бүхэнд нь атаархсан юм шиг гай дайрдаг байжээ…гэж зохиолч Х.Зандраабайдий гуай “Заяа дутуу бурхад” зохиолдоо бичсэн байдагсан.

Янагийн учрал

2010-08-02T21:47:00.004+08:00

Саяхан амралтанд явахдаа хэдэн ном авч явсны нэг нь Авгаржин Ж.Баяржаргалын “Наян нэгэн мөнгөн шөнө”.
Салхин сарны явдал, загас наадуулахуйн ариун үйлийн тухай өгүүлсэн түүний зарим нэг шүлгийг блогтоо залж байна. Таалалд тань нийцэх болтугай.

Гантогоогийн зунаар цэцээглэсэн
Зүм хангайн чимэг

...Том хусны цайвар дүрсийг ажихуй
Томоотой хүүхэн мөнгөн чимгээрээ оролдоод
Тонгойж суугаад хуримын ерөөл сонсох шиг
/Ч.Лхамсүрэнгийн шүлгээс/

Сар, нарны солбилцолд цэцэглэгч
Төгөлдөр эх минь
Салхин алс нугад
Эгшиглэн дуулагч шанз минь.
Надаар урсагч
Урин борооны дусалхан минь.
Насаар арвидан гийгүүлэгч
Чинад сансрын туяа минь.
Нүднээ үл үзэгдэгч
Гэрэлт тарнийн урсгал минь.
Нүүдэл дөтлөгч
Шинэ харгуйд тохиох учралт минь.
Нуурын хүйсэнд дэгдэн хөвөгч
Хас зүст ургамал минь
Нууцлаг оддыг хэлхэн наадагч
Үүлэн сондор минь
Гэгээн өдрүүдэд нүцэглэгч
Дун хусхан минь
Гэнэн шувууд цэнгүүлэгч
Ажин түжин нуур минь

1992.04.30

Уран цэцэрлэгт Энхмааг хайрлахуй дор
Ган тайлж хур буув

Хар зэгстэй
Ягаан цөөрөм
Хан хурмастаас
Хур тосном
Сүж тэнгэрийн хэвлийнээс
Сүүн бороо урсав
Усны гүнд жараахай сэрж
Урагш шаламгай сэлэв.
Аяншиж гандсан
Цэцгийн нүд
Алтан туяа үзэлгүй
Нэн уджээ.

1995.08.14

Цээгийгээ сэтгэлдээ бөөцийлж ашид
бурхан мэт санаж явнам

Чамайг өөр хүнд өгнө гэдэг санаанд үл багтам аймаар юм
/Хаалган завсар орхисон зурвас/

...Энх жаргаланг чин хүсэмжлэн
Энд дахин дахин ирмээр
Цагийн ямагт дааман хаалга нээлттэй
Цагаан сүмд гүн мэхийн ормоор
Аршааны хос бумбанаас
Амныхаа цангааг үргэлж тайл юу
Биес, сэтгэлийн төвгийг ариусгаж
Бишрэлт Лянхуан дэлбээнд хүж хатга юу
Юутай анхилуун үнэр түгнэм

1993 он

Хонгормаагийн яриаг сонсох зуур
нүдийг нь үнэрлэж билээ

Халх эрийн зандан цээжинд бүсгүй хүн хярах
Чонын үхэл мэт.
/Ц.Бавуудоржийн шүлгээс/

Аймагч орон далайн биеэр
Алтан загас дураар хөвнөм
Уужуу мандалд нь долгиос үүсгэн
Умраас хар салхийг хүснэм
Хар салхи ч адган дэгдлээ
Хаан догшрол уснаа үүсэв
Давалгаас эгшнээ хүрхрээд амирлахуй
Дайчин улбаа мэлтийн хоцров
Сонь буураагүй бяцхан загасны
Солонгорч норсон хайрс үзэгдэв
Сар, далай, загас...цөмөөр нялхарч
Сая л анир гүм болжээ

1992.05 сар

Катерина Режанатай Ауара мөрний дагуу
хийсэн шинэ аялал

Тэр нуурын зэгс
Алтан шаргал өнгөтэй
Тэмтэрч имэрч үзэхүй
Ариг ягаан аниртай
Хар хунгийн сүрэг
Хаяа засан чуулдаг
Халх нутгийн шувуу
Хааяа энд ирдэг
...Энэ л усны хөвөө
Элгэн хүрэн зүстэй
Эрхий дарам зайд
Алгуу улаан хавцалтай
Чийгт хавцлын зулайд
Чихэлдсэн өвс ороолдоно
Өрнийн үүлс ч найрсаг
Өдөржин, шөнөжин бороотой

1995.11-р сар

Буриадын соёл, урлаг, спортын "Алтаргана-2010" наадмын хөтөлбөр

2010-07-19T17:16:00.008+08:00

/2010 оны 7 дугаар сарын 21-23. Улаанбаатар хот/

7 дугаар сарын 20. Мягмар

09:00 Төлөөлөгчдийг хүлээн авч байрлуулна.
10:00 Наадмын номинацуудын бүртгэл
11:00 Буриадын соёл, урлаг, спортын олон улсын “Алтаргана-2010” наадмын хэвлэлийн бага хурал
16:00 Наадмын зохион байгуулах комиссоос төлөөлөгчдийн ахлагчдын уулзалт, шүүгчдийн хуралдааныг зохион байгуулна.
/Улсын филармони, Соёлын төв өргөө/

7 дугаар сарын 21. Лхагва

11:00-12:00
Буриадын соёл, урлаг, спортын олон улсын “Алтаргана” наадмын нээлтийн ажиллагаа
/Төв цэнгэлдэх хүрээлэн/

14:00
Буриад бөхийн барилдаан /Төв цэнгэлдэх хүрээлэн/
Буриад сур харваа /Төв цэнгэлдэх хүрээлэн/
Хурдан морины уралдаан
“Буриад хүний нэг өдөр” сэдэвт ардын аман зохиолын уралдаан /Үндэсний дуу, бүжгийн эрдмийн чуулга/
Буриад ардын дууны уралдаан /Улсын филармони/
Буриадын орчин үеийн дууны тэмцээн /Улсын дуурь, бүжгийн эрдмийн театр/
Уламжлалт буриад гэрийн үзэсгэлэн /Төв цэнгэлдэх хүрээлэн/
“Дангина” гоо бүсгүйн тэмцээн /Соёлын төв өргөө/
“Буриад хувцас”-ны шилмэл загвар зохион бүтээгчдийн уралдаан /Улаанбаатар чуулга
“Алтаргана” гэрэл зургийн үзэсгэлэн /Занабазарын нэрэмжит Дүрслэх урлагийн музей/
Буриадын уламжлалт гар урлалын үзэсгэлэн /Уран зургийн галерей/
Баримтат болон уран сайхны киноны өдөр
Үлгэр туульчдын тэмцээн /Түмэн-эх чуулга/
Буриадын яруу найргийн наадам /Үндэсний номын сан/
Сэтгүүлчдийн “Алтан саг” тэмцээн /Улсын хүүхэлдэйн театр/

7 дугаар сарын 22. Пүрэв

10:00-18:00:
“Буриад хүний нэг өдөр” сэдэвт ардын аман зохиолын уралдаан /Үндэсний дуу, бүжгийн эрдмийн чуулга/
Буриад ардын дууны уралдаан /Улсын филармони/
Буриадын орчин үеийн дууны тэмцээн /Улсын дуурь, бүжгийн эрдмийн театр/
Уламжлалт буриад гэрийн үзэсгэлэн /Төв цэнгэлдэх хүрээлэн/
“Дангина” гоо бүсгүйн тэмцээн /Соёлын төв өргөө/
“Буриад хувцас”-ны шилмэл загвар зохион бүтээгчдийн уралдаан /Улаанбаатар чуулга/
“Алтаргана” гэрэл зургийн үзэсгэлэн /Занабазарын нэрэмжит дүрслэх урлагийн музей/
Буриадын уламжлалт гар урлалын үзэсгэлэн /Уран зургийн галерей/
Баримтат болон уран сайхны киноны өдөр
Үлгэр туульчдын тэмцээн /Түмэн-эх чуулга/
Буриадын яруу найргийн наадам /Үндэсний номын сан/
Сэтгүүлчдийн “Алтан саг” тэмцээн /Улсын хүүхэлдэйн театр/
Буриад бөхийн барилдаан /Төв цэнгэлдэх хүрээлэн/
Буриад сур харваа /Төв цэнгэлдэх хүрээлэн/

7 дугаар сарын 23. Баасан

10:00-18:00 Уламжлалт буриад гэрийн үзэсгэлэн /Төв цэнгэлдэх хүрээлэн/
Буриадын уламжлалт гар урлалын үзэсгэлэн /Уран зургийн галерей/
“Алтаргана” гэрэл зургийн үзэсгэлэн /Занабазарын нэрэмжит дүрслэх урлагийн музей/
16:00 Наадмын шагналтнуудын нэгдсэн тоглолт /Соёлын төв өргөө/
18:00 Наадмын хаалтын ажиллагаа, шагнал гардуулал ёслол /Соёлын төв өргөө/

7 дугаар сарын 24. Бямба
Төлөөлөгчдийг үднэ.

Алтан шар зам тань өлзийтэй байг

2010-07-16T22:31:00.003+08:00

Монгол улсад авто тээврийн салбар үүсч хөгжсөний 85 жилийн ойг тэмдэглэн өнөөдөр баярын хурал боллоо. Маргааш Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд баярт зориулсан ёслолын арга хэмжээ 10.00 цагаас эхлэнэ.

Түүхийн хуудас сөхвөл,
1925 онд Тээх нэвтрүүлэх газар байгуулагдсанаар авто тээврийн салбар үүсч хөгжсөн байна. Монгол-Зөвлөлтийн хувь нийлүүлсэн тээх газар “Монгол транс”-ыг 1929 онд анх 20 машинтай байгуулж байсан агаад,
“Хувийг нийлүүлсэн Монгол транс аа
Хувьсгалын улаан цэргийн хороонд оо...” хэмээн хоолой нийлүүлэн хангинуулж явсан түүх тэднийх ээ.

1949 онд Улаанбаатар хот болон таван аймагт анхны авто баазуудыг байгуулсан бөгөөд нийт аймагт улсын авто өртөөг 180 гаруй авто машинтай байгуулж байсан ажээ. Тэр үеийн жолооч нар
“Таван тоонын машинаар
Тамсагбулаг поехал
Долоон тоонын машинаар
Дорнод аймаг поехал” хэмээн дуулалдаж явсан гэдэг.

Наян таван жилийн хөгжлийн түүхэндээ Монгол орныг морин өртөөнөөс салгаж, моторт хөлгийн тэвшин дээр “гаргасан” гавьяатай тээвэрчиддээ алтан шар зам нь өлзийтэй байхын ерөөл өргөе өө.

Жич: Энэ завшааныг ашиглан Жигжидийн зусланд зусч байгаа, Монгол улсын онц тээвэрчин, хадам аав Р.Батсүхдээ баярын мэнд хүргэхийн ялдамд ая дууны цэнхэр хадаг өргөн барьж байнаа.

Би Монголоороо гоёдог

2010-07-10T14:55:00.003+08:00

Миний үзээгүй Хадаатай наадам

2010-07-09T06:23:00.002+08:00

Тэр жил би цэрэгт мордов. 1992 оны зургадугаар сард л даа. Карантин дээр, “сул ард” явсан хүн “эх орны хүү” болох гэж “хатаагдаж” байх үеэр буюу наймдугаар сарын эхээр манай сумын наадам болох гэж байгаа дуулдав. Эргэцэх, зэрэгцэх... элдэв командын завсар дундуур наадам, наадмын тухай бодол тархинд үржээд болдоггүй.

Улсын начин Д.Багахүү ах явах тухай сонсдов. Цагтаа чөлөөтөөр олимп, дэлхийн аварга алдарт Дэвид Шульцыг олон улсын тэмцээнээр ялж дэлхийн чихийг дэлдийлгэж явсан мань эр ч аймагтаа бол хааш хаашаагаа элбэг, илүү хүн. Баараггүй түрүүлж таараа.

Түүний цаана аймгийн хурц арслан Цэндоогийн Түвшинтөр, аймгийн заан “Жөө” Бямбаа, сумын заан “Бабек” Чулуунбаатар, Оюундарийн Мөнгөн, Батсуурийн Төмөр-Очир, Дамирандоржийн Ганхуяг гээд “аваргууд” зөндөө бий. За тэгээд хөрш зэргэлдээ Номгон, Цэций, Ханбогдын ногт ганзагалсан идэр жавхлант эрс наадмын өглөө нэрээ бүртгүүлээд зогсч байхыг байг гэх газаргүй л хуна.

Уяач ч олон очно. Уламжлалаараа Цээнзэн баваагийн хурдан цоохрууд, аа бас Жуурайдорж гуайн хэдэн хонгор, Цогт, Цэрэнпил, Цэдэн-Иш... эднүүсийн л морьд наадмын өнгийг тодорхойлно доо хэмээн улс өөр хоорондоо хэлцэж, элдэв яриагаа хуушуур, чихэр жимс, айраг сархадтайгаа холин зажилж, залгилж байгаа даа гэж бодохоос нойр хулжина.

Тэгтэл бас нэгэн амттай яриа гарав. Өмнөговь даяар л шуугиад явчихав, намрын азарган борооны түрүүч шиг. Бөх тайлбарлагч “ярьдаг” Гамбаа ах /А.Ганбаатар начин/, халхын домогт Хадаа /Д.Хадбаатар аварга/, улсын наадамд түрүүлэн түрүүлэн алдаж, олны хайрыг татсан “Том” Сүхбат... өөр хэн хэн ч гэнэв дээ баахан бөхчүүд ирсэн л гэнэ. Тэд Баян-Овоо сумын наадамд очихоор явж байгаа л гэнэ. Ай мөн нүсэр том наадам болох нь дээ л гэлцэнэ.

Энэ чимээ дуулианаар барилддаг болгон л, тэднийг балиашигддаг болгон л Баян-Овоо руу хөвөрлөө гэж дуулдана. Бие цэргийн хуаранд ч сэтгэл минь аль хэдийнээ тэдэнтэй хамт нутгийн гүнж их замд гарсан байв...

Наадам сайхан, сайхан гэхэд дэндүү сайхан болж. Олны салхинаас сонслоо. Хадаа аварга хэн гуайн гэв дээ хүрэн морийг унаад морь барианы газар руу айвуу тайвуухан алхуулж явсан гэнэ. Мориных нь хондлой хотолзоод л, унаатай, явган улс хойноос нь өмөлзөн хошуураад л... Чухам нэгэн “морьтой уул” л явж байсан юм байх.

Сумын баруун хойд дэнжид морь барих, Хадааг харах хоёр арга хэмжээ зэрэгцсэн л гэнэ. Халхын наадмын дэнжийг хотолзуулдаг аварга юм чинь дээ, хэн гуайн хүрэн морины нуруу хотолзох ч бага хэрэг. Гэлээ гэхдээ тэр их хүмүүнд унуулах хувь ерөөлтэй төрсөн сайхан л ажнай юм даа, бас гэсэншүү юм бодогдох.

Тэр наадмын эхний өдөр миний Баваагийн /нутгийн олон аавыг минь ийн авгайлдаг юм/ уясан том хээр морь айрагдаж хүрэл медаль авсан байв. Урьд нь ямар сумын наадамд медаль, энэ тэр гэж өгдөг байсан биш. Харин тэр наадмаар өгсөн байдаг юм. Баваагийн минь уясан хурдууд сумандаа нэгэн үе үнэхээр “даралж” байсан даа. Жилд жижүүрийн хоёр түрүү тогтмол авна. Азарга мордлоо гэхэд аавын минь уясан хоёр бол хоёр, гурав бол гурван азарга ерөөсөө л хоёул, гурвуулхнаа уралдсан юм шиг дараа дараагаараа өнгөлж ирдэг байлаа.

Наян нэгэн онд л гэхэд, ардын хувьсгалын 60 жилээр манай дөрвөн морь түрүүлж олны нүдийг духан дээр шидэж орхисон сон. Уяачийн аз, уралдах морины аз, унаж байгаа хүүхдийн аз гурав нийлэхээрээ юунд ч гүйцэгддэггүйг, юунд ч дийлдэггүйг би мэднэ. Гэвч юм дандаа нэгээрээ байдаггүй хорвоо хойно доо. Хадаа аваргатай тэр наадам Баваагийн минь хувьд нас дээр гарсан, хүүхдүүд нь өсч томроод, морьдынх нь ир татарч, бөхөөр юм бол харих талдаа болсон үе байлаа. Айрагдсан морьдод халхын домогт аварга медаль зүүж өгөөд л... тэр жил айраг уусан уяачдын хувьд нэгэн насаараа ярих хуучтай болсон л гэнэ.

Ардын хувьсгал ялан мандсанаас хойш манай сумын наадмын түүхэнд зүүний магнайд боссон ганц аварга нь Хадаа. Харин түүнийг түрүүлээгүй гэхэд би их гайхсан. Үнэхээр л түрүүлээгүй байсан. Сонсохноо нь нэг ийм юм болж. Хоёрын даваанд Хадаатай, намайг багад манай сум, нэгдлийн даргаар олоон жил ажилласан Мижид гуайн хүү Амарсанаа таарч. Амарсанаа шавилхан биетэй ч өрөмний өт шиг хөдөлгөөнтэй золиг л доо. Хожим нь аймгийн начин болсон.

Тэрбээр аваргын хөл рүү солирын харвалт шиг л юм шуугиж ороод барихын завдал өгөлгүй суганд нь сэжиж дамжин ард нь гараад явчихаж. Бодвол тэгээд татаж, түлхэж, дугтарч элдэвлээ л байлгүй. Хадаа ч тэсч тэсч ээрэм талын догшин хар салхинд үндэс ёзоороо булга татуулан унаж байгаа аварга хайлаас шиг л юм наадамчдын хашгиралдаан, гуугалалдаан дунд лүглийн хажуулдаж.

Гэнэн томоогүй аварга босч ирснээ гайхсан маягтай толгойгоо илснээ тахим өгөөд гэдрэг эргэж. Сумын наадам түүний хувьд ийнхүү өндөрлөж. Магадгүй тэр давах, түрүүлэх тухай нэг их шимтэн бодож очоогүй ч байж болох. Зүгээр л говийн бөмбөгөр ягаан толгодын дунд эгэл даруухан амьдардаг ард түмний дунд чимэг болон алхалж яваад л буцах гэж тийшээ зорьсон ч юм бил үү.

Аваргын олон олон барилдааныг харах гэж тэсч ядан хүлээж байсан хүмүүсийн хүслэнд цэг хатгасан “аваргын ангууч” Амарсанаа бөхийн асар дүүргэн суугаа аваргад барилдааны сиймхийгээр ганц лонх юм барьтал цаадах нь ер тоосон шинжгүй мөнөөхийг нь амны цангаа гаргах “жүржийн талст” уух гэж байгаа аятай хэд сэгсэрснээ бөглөөг нь мулт цохин нэгэн амьсгаагаар “явуулчихсан” гэнэ.

Хадаа аварга олон л газрын наадамд зодоглосон байх. Олон давсан байх. Олон түрүүлсэн байх. Харин цөөхөн унасан байх. Цөөхөн уналтынх нь нэг энэ байх. Гэвч манай сумынханд түүний унах нь, унасныг ярих нь сонин бишийг би хожим нь мэдсэн. Гагцхүү лагс бие, аварга хүчит тэрхүү ховрын ховор “дээлтэй уул”-ыг дэргэдээс нь харж, гар барьж, дэвэх, шавах, барилдахыг нь хажуухнаас нь сонирхох их хувь заяатай төрснөөрөө бахархацгааж, Хадаатай наадам, Хадаа аваргатай наадам гэлцэн үе жил дамжуулан өнөө ч хуучилсаар байгаад би дотроо жаахан атаархдаг.

Сумын наадам болгон сайхан байдаг. Гэхдээ тэр жилийн Хадаа аваргатай наадам бүр ч сайхан болсон санагдана. Даанч би цэрэгт явчихсан байгаад үзэж чадаагүй.

Эх сурвалж: http://badrangui.blogspot.com

Жич: Дэнж хотойлгосон монгол наадам айсуй энэ дэлгэр их баярын өдрүүдэд зориулан Бадрангуй андын блогоос нэгэн бичлэг "түр" зээлж блогтоо заллаа. Монгол наадмын агаар салхи нэвт анхилсан түүний блогт саатан тухалж, хурдан морь, хүчит бөх, эрхий мэргэн харваачдын тухай үүнээс илүү сонирхолтой олон сайхан бичлэг уншин саатахыг санал болгож байна.

Төрийн далбааны өдөрт

2010-07-08T09:33:00.004+08:00

Монгол Улсын Үндсэн хуулинд Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлын бэлгэ тэмдэг нь төрийн сүлд, туг, далбаа, тамга, дуулал мөн гэж заасан байдаг. Мөн эдгээр нь Монголын ард түмний түүхэн уламжлал, хүсэл тэмүүлэл, эв нэгдэл, шударга ёс, цог хийморийг илэрхийлдэг билээ. Сүүлийн жилүүдэд ялангуяа Бээжингийн олимпоос алтан медаль авсны дараахнаас төрийн далбаагаа Монголчууд өргөнөөр хэрэглэх болж, хаа сайгүй мандуулах болсон. Үүнтэй зэрэгцээд төрийн далбаандаа хүндэтгэлтэй хандах асуудал орхигдож, буруу зөрүү хийгдсэн далбаагаар эх оронч үзлээ илэрхийлэх болсон нь харамсалтай.

Иймээс монгол төрийн бэлгэ тэмдэг болсон далбаандаа хүндэтгэлтэй хандаж сурах, түүхт ёс, түүхэн уламжлалаа нандигнан өвлөх, үндэсний эв нэгдлийг бэхжүүлэх зорилгоор төрийн далбааны өдөртэй болох хуулийн төслийг УИХ-ын гишүүн С.Бямбацогт, Ж.Сүхбаатар нар 2008 онд санаачлан батлуулсан. Төрийн далбааны өдрийг жил бүрийн 7-р сарын 10-ны өдөр байхаар хуульчилсан бөгөөд өнгөрсөн жилээс эхлэн тэмдэглэж эхлээд байна. Уг тэмдэглэлт өдрийн хүрээнд Сүхбаатарын талбайд цэргийн парад жагсаж төрийн далбаандаа албан ёсоор хүндэтгэл үзүүлдэг юм. Төрийн далбааны өдрийг ганц манай улс тэмдэглэдэггүй, дэлхийн олон улс оронд бүх нийтээрээ тэмдэглэн өнгөрүүлдэг байна. Тухайлбал: Аргентин 6-р сарын 20-нд, ОХУ 8-р сарын 22-нд, АНУ 6-р сарын 14-нд тэмдэглэдэг.

Төрийн далбааны төрсөн өдөр 7-р сарын 10
1945 оны 7 дугаар сарын 4-8-ны өдрүүдэд Х.Чойбалсан ЗХУ-д нэлээд богинохон хугацаанд яаралтай айлчлал хийсэн юм. Үүний учир нь Москвад ЗХУ, Хятадын хооронд хэлэлцээ явагдаж, түүний нэгэн чухал асуудал нь БНМАУ-ын тусгаар тогнолын тухай асуудал байсан юм. Энэ айлчлалаас эх орондоо буцаж ирүүт маргааш нь буюу 1945 оны 7 дугаар сарын 10-ны өдөр Х.Чойбалсан БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн 43 дугаар хурлыг зохион байгуулж, түүн дээр Москвад хийсэн айлчлалын талаар ярьж, Монголын тусгаар тогтнолыг Хятадаар хүлээн зөвшөөрүүлэх талаар ЗХУ-аас тавьж буй хүчин чармайлт бүтэмжтэй болох тийш хандаж байгааг тэмдэглээд “БНМАУ-ын төрийн далбааны маяг, найрууллын тухай” асуудлыг тусгайлан яаралтай хэлэлцүүлжээ.

Тус хурлаар БНМАУ-ын далбааны маяг, найруулгыг батлан тогтоохдоо, “БНМАУ-ын далбаа нь 2×1 хэмжээтэй улаан ба хөх өнгийн эдээр үйлдэх бөгөөд үүнд уртын гуравны нэг хувийн хэмжээгээр дундаа агаарын адил хөх өнгөтэй байх ба гуравны хоёр хувь нь болох түүний хоёр тал нь улаан өнгөтэй байна. Ишинд уях талын улаан дэвсгэрийн дунд талд алтан шар өнгийн таван хошуу байх ба түүний доод талд мөн адил шар өнгөөр үйлдэгдсэн бөгөөд бадамлянхуа цэцэггүй соёмбо байна” хэмээн заажээ. Энд улсын нэр бичихээ больсныг анзаарах хэрэгтэй. Энэ нь тугийн дэвсгэр өөрчлөгдсөнтэй холбоотой аж. Үүнээс өмнөх Үндсэн хуульд гол төлөв БНМАУ-ын туг далбаа хэмээн бичсэн буй. Харин энэ үеэс хойш БНМАУ-ын төрийн далбаа хэмээх болов. Энэ үйл явдлыг Монгол улс тусгаар тогтносон улс гэдгээ өндөр цохон тэмдэглэсэн явдал хэмээн Х.Чойбалсан тодорхойлжээ.

Монгол хүн бүр төрийн далбаагаа хүндэлдэг болъё

Жил жилийн наадмаар Монголчууд маань дэлхий донсолж, дэнж хотойтол сайхан наадаж чаддаг агуу ард түмэн. Дэлхийд ганцхан гэгддэг үндэсний баяр наадмаараа төрийн далбаандаа санаатайгаар биш ч гэсэн дэндүү хүндэтгэлгүй хандах болсон нь хаа сайгүй тараагдаж, наадмын хог болон үлддэг далбааны тасархайнуудаас харагддаг. Аливаа зүйл хэр хэмжээнээс хэтэрвэл утга агуулгаа алддаг шиг төрийн далбаагаа хүндэлж бахархаж байна гээд хөлдөө хөглөрүүлэх нь утгагүй. Монголчуудын маань цайлган, хөөргөн сэтгэлийг дагаад өмнөд хөршөөс буруу зөрүү хийгдсэн төрийн далбаа олноор авчран худалдах бизнес цэцэглэв. Харамсалтай нь худалдаалагдаж буй далбаан дээрх бэлгэдлүүдийг буруу хэвлэн, утга агуулгыг нь алдагдуулсныг мэдэж анзаарч буй хүн цөөн байна.

Ер нь аль ч улс орон төрийн далбаандаа Монгол шиг гүн утга санааг илэрхийлж чадаагүй гэдэг. Соёмбын дээд талд нь айл өрх, улс хотлоороо өнгөрсөн одоо ирээдүйд мандан бадрахыг галын дөлөөр илэрхийлсэн. Түүний доорх нар, сар нь Монголын ард түмэн цэцэглэн хөгжих, гурвалжин дүрс нь сум мэт эрэмгий байхыг, дундах арга билгийн дүрс нь өнөр өтгөн, сонор соргогийг, хажуугийн босоо шугам нь хэрэм мэт бат бөх байхыг билэгдсэн байдаг. Мөн соёмбын доод суурь-бадам нь язгуурын төр шашнаа мандуулан хөгжүүлэхийг бэлгэджээ.

Уг нь хуулиндаа төрийн далбааны хэлбэр, хэмжээ, мандуулах өндөр, газар, өдөр судрыг нь хүртэл нарийн заасан байдаг. Иймээс төрийн далбаагаа зүй ёсоор нь дээдлэн хүндэлье, хүндлэл үзүүлдэг өдрийг тэмдэглэлт өдрүүдийн тоонд оруулж хуульчилсан нь үнэхээр зөв зүйтэй ажил болсон. Харин цаашид төрийн далбааны өдрийг илүү өргөн хүрээнд зохион байгуулж, ард түмэн нийтээрээ оролцон тэмдэглэдэг болоход төр засаг анхаарвал зүгээр юм. Монгол хүн бүр төрийн далбаагаа хүндлэн дээдэлдэг, эх оронч үзэлтэй байхад Төрийн далбааны энэ өдөр ач тусаа өгнө гэдэгт нь найдаж байна.

Б.Туул

Эх сурвалж: http://sonin.mn/2010/07/08

Дээрхийн гэгээнтний төрсөн өдөр

2010-07-06T11:51:00.005+08:00

Өнөөдөр Буддын шашны тэргүүн, XIY Далай ламын төрсөн өдөр.
“Далай лам гэдэг энэ нэрийг монгол хүн өгсөн монгол нэр шүү дээ. Би энэ нэрээрээ л дэлхийд нэршлээ” хэмээн Дээрхийн гэгээнтэн сэтгэл хангалуун өгүүлж суусан тухай ардын уран зохиолч Шаравын Сүрэнжав гуай олонтаа хуучилдаг юм.
Далан тавны нас сүүдэр зэрэгцэж буй Дээрхийн гэгээн Таны өлмий бат оршиж, шавдан батдахын ерөөл талбия.

Дээрхийн гэгээнтэн XIY Далай ламын сургаалиас:

...Бид бүхэн хорвоод мэндэлсэн цаг мөчөөсөө эцэг эхийн энэрэл хайр, нинжин сэтгэл, анхаарал халамжаар өсч бойждог хийгээд хожим нь амьдралд нухлагдаж, өвчин эмгэгт нэрвэгдэх, насан өтлөх цагт дахин бусдын гар харах болсоноо ухаарах бөлгөө. Хүмүүн бид энэ насныхаа эхэн адаг хоёртоо бусдын хайр энэрэл, халамж, хайраар өлгийдүүлдэг мөртлөө хүчин чадал төгс ид дунд насандаа бусдад яагаад анхаарал халамж тавьдаггүй юм бэ?

...Та бусдыг халамжилж, тэдэнд туслаж, үйлчилж, тэдний сайн сайхны төлөө зүтгэж, аль болох олон найз нөхөдтэй болж, болж өгвөл үргэлж инээмсэглэж байх хэрэгтэй.
Үүний үр дүн ямар байх бол?

Танд тусламж шаардагдсан үед туслах хүн маш олон гарч ирнэ. Хэрэвзээ та бусдын аз жаргалыг огоорвол урт удаан хугацааны туршид ялагдал хүлээх болно. Өнөөгийн хувьсамтгай нийгэмд танд эрх мэдэл, мөнгө байсан цагт найз нөхөд хангалттай мэт санагдана. Гэвч энэ бол таны найз нөхөд биш. Тэд бол таны мөнгө, эрх мэдлийн найзууд юм. Та өөрийн эд баялаг, эрх мэдлийг алдсан цагт эдгээр нөхөд чинь өдрийн цагаар дэнлүү бариад явсан ч олдохгүй. Хамгийн гол зовлон бол бидний өдөр тутмын ажил сайн сайхан явж байгаа цагт бидэнд ямар ч найз нөхрийн хэрэггүй, бид өөрсдөө бүхнийг хийж чадах мэт санагддаг. Гэвч байдал бишдэж бие өвдсөн цагт л бид өөрсдийн алдааг ухаардаг. Тиймээс энэхүү цаг үед биеэ бэлдэхийн тулд ямар ч цаг үед туслаж дэмжих найз нөхөдтэй болж өөртөө нигүүлслийн үрийг тарих хэрэгтэй. Зарим нэг хүн үүнийг сонсоод инээж шоолдог л юм. Гэвч үнэн хэрэгтээ би аль болохоор олон найз нөхөдтэй болохыг хүсдэг.

Би инээмсэглэлд дуртай. Тиймээс миний өмнө би хэрхэн шинэ найз нөхдийг олох вэ, яавал аль болох чин сэтгэлээсээ инээмсэглэсэн хүмүүстэй учирч явах вэ гэсэн нэгэн бодол байдаг. Энэ бол тодорхой зүйл бөлгөө.
Инээмсэглэлийг хэрхэн яаж төрүүлэх вэ?
Хүмүүс ч гэсэн тэр бүр адилгүй олон янзаар инээдэг билээ. Тэдний зарим нь тун ёжтой, егөөдсөн маягтай инээх нь бий. Гэтэл албархуу хийгээд хиймэл инээмсэглэдэг хүмүүс ч цөөнгүй байх авай. Эдгээр инээмсэглэл нь баяр баясгалан үл авчрах ажгуу. Гэвч үнэн сэтгэлээсээ мишээх нь цоо шинэ итгэлийг бий болгодог онцлогтой. Хэрэвзээ бид жинхэнэ инээмсэглэлийг хүсвэл хамгийн түрүүнд бидний хийх зүйл бол инээмсэглэлийг төрүүлэх үндсийг тавихад оршмуй.

Тэгвэл хэрхэн найз нөхөдтэй болох вэ?
Мэдээж хэрэг үзэн ядаж, муудалцсанаар лав болохгүй байх. Хүмүүстэй хэрэлдэж, дайтсанаар найз нөхөдтэй болно гэж үгүй. Жинхэнэ нөхөрлөл бол чин сэтгэл, хамтын ажиллагааны үндсэн дээр бий болох хийгээд энэ нь танд нээлттэй сэтгэл, халуун зүрх байх ёстой гэсэн үг юм.
Үүнийг би өнөөгийн бидний өдөр тутмын хүмүүн хоорондын харьцаанаас хараад улам бүр бодитой зүйл болж байгааг онцлон хэлмээр байна.

Voice group Gegeen alsiin duu

2010-07-04T18:15:00.001+08:00

“Домогт хөлбөмбөгчний дурсгасан зураг”

2010-06-26T08:45:00.009+08:00

Ийм нэртэй нэгэн зүйл бичээд 2008 оны есдүгээр сард блогтоо тавьж билээ. Хөлбөмбөгийн ДАШТ ид “ширүүсч” байгаа Африкийн цоргим нартай тэнгэр доор вувузула бүрээтэй хөг нийлүүлэн дээрх бичлэгээ дахин оруулж байна.

Энэ хэний гэрэл зураг вэ?
Тиймээ. Энэ бол домогт хөлбөмбөгчин Мишель Платини.

Мишель Платини 1955 оны зургадугаар сарын 21-нд Францын Жёор /Мерт-э-Мозель/ хотод төрсөн.
Тоглосон багууд: 1966-1972 онд “Жёор”, 1972-1979 онд “Нанси-Лоторинчи”,1979-1982 онд “Сент-Этьенн”, 1982-1987 онд “Ювентус”/Турин/. Францын шигшээ багт 72 удаа тоглосон.
1984 оны Европын аварга. 1985 оны Тив хоорондын цом, 1985 оны Европын аварга багуудын цом, 1984 оны Европын цом эзэмшигч багуудын цом, 1984 оны Европын супер цомын тэмцээний ялагч.
1978 оны Францын цомд түрүүлэгч. 1981 оны Францын аварга.
1983 оны Италийн цомд ялагч. 1984, 1986 оны Италийн аварга.
1983, 1984, 1985 оны Европын “Алтанбөмбөг”-ийн эзэн болж, Европын шилдэг хөлбөмбөгчөөр гурван жил дараалан шалгарсан. 1983, 1984, 1985 оны “Алтан баг”-ийн шагналт.
Мэргэжлийн хөлбөмбөгчний хувиар 649 тоглолтод 353 гоол оруулсан. Францын шигшээ багийн ахлах дасгалжуулагч байсан.

“Чи.Баатарт. Бидний нөхөрлөлийн дурсгалд” хэмээн францаар бичиж гарын үсгээ зурсан ийм нэгэн гэрэл зураг ахын минь архивт хадгалагдаж байдаг юм. Миний ах Ч.Баатар нь түүхч мэргэжилтэй багш хүн байсан. Маш их ном уншсан, оюуны өндөр боловсролтой, тал бүрийн өргөн мэдлэгтэй, спортын хорхойтой, хөлбөмбөгт “нугасгүй” хүн байж билээ. Тиймээс ч 1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг тохиолдуулан М.Платинийн бичсэн “Ma vie comme un match” номыг орос хэлнээс орчуулсан болов уу.
Монгол хэлнээ “Тэмцээнт жилүүдийн амьдрал” хэмээн буулгасан эл номын хэсгээс 1998 оны эхээр “Спортын мэдээ” сонинд цувралаар нийтлүүлж байсан ахын минь нэг нууцхан хүсэл мөрөөдөл нь спортын бренд хувцасны төрөлжсөн дэлгүүр нээх... Харамсалтай нь хүслээ гүйцээх бололцоог зуурдын үхэл олгоогүй юм даа.

...Дээрх гэрэл зургийг 2001 оны 9 сарын 17-нд Мишель Платини ахад минь хаяглан явуулсан байдаг юм. Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны /FIFA/ эмблем, тусгай тамга бүхий дугтуйтай эл гэрэл зургийг хатуу хавтсанд нямбайлан хийж хадгалсныг нь үзвэл ах маань ихэд нандигнан эрхэмлэж байсан бололтой.
Дэлхийн олон орны хөлбөмбөгийн хорхойтон сая сая хөгжөөн дэмжигчдийн шүтээн болсон домогт хөлбөмбөгчин Мишель Платини гарын үсэг зурсан гэрэл зургаа ахад минь дурсгал болгон илгээсэн түүхийг би сайн мэдэхгүй. Ахыгаа амьд сэрүүнд нь энэ тухай асууж лавлаагүйдээ одоо амаа барьж сууна даа...

Мишель Платини “Тэмцээнт жилүүдийн амьдрал” номын хэсгээс:

...Ирээдүйд хоёр удаа буюу 1982, 1986 оны дэлхийн аваргын цолыг бараг л хүртчих шахсан Францын шигшээгийн ахлагч, гол стратегч болох эл хөвгүүн бүр арван настайдаа сэгсгэр үстэй, богинохон өмдтэй хөлбөмбөгч хүүхдүүдийн удирдагч явлаа.

...Намайг сайн ойлгож дэмждэг ёстой л өв тэгш эцэг эхтэйдээ би бурханд талархдаг. Эцэг маань сонирхогчдын хөлбөмбөгийн дасгалжуулагч байсан. Ээж ч гэсэн аавтай суутлаа сагсан бөмбөгөөр муугүй тоглодог байж. Гурван настай байхдаа амтат жүрж эсхүл хуйлсан ноосон утас өшиглөж байхыг минь анх хараад ээж гайхан догдолжээ. Тийм жаахан байхдаа гал тогооныхоо ширээн дээр хөлбөмбөгийн хаалга зураад түүн рүүгээ шатрын хүү оруулах гэж оролддог байсныг одоо ч ээж ярих дуртай.
Эцэг эх маань намхан нуруутайдаа зовж шаналсан ааштай хүүгийнхээ аясыг тааруулж, тэвчээр хүлээцтэй хандаж чадсан юм. Энэ бүхний үр дүнд тэрхүү жаал нэг сайхан өдөр хамгийн алдарт хөлбөмбөгч нартай эн зэрэгцэн очсон.

...Манай гэрийнхэн үргэлжид миний хувьд тун чухал үүрэгтэй байсан бөгөөд эдүгээ ч тийм юм. Эцэг эх хоёр ямагт миний хамгийн халуун дотны талынхан болохын зэрэгцээ хамгийн эрс шүүмжлэгчид байлаа. Хэрвээ эцэг эх маань надад туслаагүй, харин бүр саад тотгор хийж байсан бол би ямар хүн болох байсныг үнэндээ бүү мэд. Хэдийгээр тэд хөлбөмбөгийн шинжлэх ухааныг судалсан ойролцоогоор хоёр сая хөлбөмбөгчнөөс яая гэхэд таван зуун хүн л мэргэжлийн тоглогч болтлоо өсөж хөлбөмбөгөөр амь зуулгаа хийдгийг сайн мэдэж байсан ч бэргэлгүйгээр намайг материалын болон ёс суртахууны талаар дэмжиж чадсан юм.
Эцэг маань миний ичиж улайхыг тоолгүйгээр “Мишель шиг ийм хүүхэд ховор төрдөг юм” гэж нэгэнтээ хэлж билээ. Арвантаван настайдаа би “Жеф” клубт эхлээд хүүхдийн, дараа нь идэрчүүдийн багт орсон. Ямар ч байсан цэнгэлдэх дүүрэн үзэгчдийн өмнө тоглох мөрөөдлөө хэрэгжүүлэхэд минь саад болохгүй байхаар эцэг маань шийджээ.

...Ээж маань миний анхны бөгөөд хамгийн дайчин балиашиг ямагт байсан. Хөлбөмбөгийн туршлагатай аав болохоор “Пелеатини” гэж гарын үсгээ зурчдаг даварсан жаалаа заримдаа журамладаг байв. Тэрээр Круиффыг шүтдэг байсан. Ээж намайг мэргэжлийн хөлбөмбөгчин болох нь гэдгийг нэгэнтээ ойлгомогцоо хэзээ ямагт бүх талаар дэмжихэд эрч хүчээ, амьдралынхаа ихэнх хэсгийг зориулсан билээ. Хөлбөмбөгчний мэргэжлийг хөөсөн 15 жилийн дотор “Нанси”, “Сент-Этьенн”, “Ювентус” болоод Францын шигшээд тоглосон ямар нэг чухал ганц ч тэмцээнийг ээж алгасаагүй үзсээн. Миний оролцсон дэлхийн аваргын 1978 оны Аргентинийн, 1982 оны Испани, 1986 оны Мексикийн тэмцээнд ч байлцаж балиашигласан юм.

Бат-Эрдэнэ дамжуулж, Соронзон цохилоо, Гооол........

2010-06-12T15:50:00.004+08:00

Шог зураач А.Бат-Эрдэнийг би эртний таних юм.
Уулзах болгонд л шог зургийн сэдэв санаа, шинэ ном, сэтгүүлийн чимэглэл зургийн тухай ярьж явах, дараа уулзахад түүнээ ажил хэрэг болгочихсон инээд алдаад л үзүүлж харуулж явдаг түүний шаргуу, хөдөлмөрч занд нь би дуртай. Элэглэл зургийн мастер энэ залуугаар бахархаж хүндэлж явдаг билээ.

Мань эрийн 2003 онд хэвлүүлсэн “Нэг ангийхан” хошин хөргийн номоос нь авахуулаад нэлээд олон тооны бүтээл нь миний номын санд залаастай буй.

“Нөхөрсөг шог зурах авьяас бол тусгай заяагддаг” гэж хэлэх дуртай нэрт шог зураач Ц.Байды гуайн үгэнд би итгэдэг. Тийм ч болов уу. Нотолгоо болгож нэгэн түүх өгүүлье.

Шог зураач Гүржавын Нямдорж агсан гэмтлийн эмнэлэгт хэвтэж, гурван ч удаа хагалгаа хийлгэн хүнд өвчинд шаналан хэвтэж байх үедээ, А.Бат-Эрдэнийг танилцуулаад, “Наадахдаа сайн тусалж яваарай. Харж хандаж яваарай. Хамгийн авьяастай зураач шүү” гэж хэлсэн тухай сэтгүүлч, орчуулагч Ж.Нэргүй “Хүмүүсийн тухай роман”/УБ.2008/ номдоо дурссан байдаг юм.

Бурханаас заяасан тал бүрийн ховорхон авьяастай уран бүтээлч Гүр.Нямдорж агсан А.Бат-Эрдэнийг “тусгай заяагдсан авьяастай нөхөр” гэж их л дээр цагт таньж мэдсэн байгаа юм шүү. Сайхан хэрэг ээ.

“Тусгай заяагдсан” авьяастай А.Бат-Эрдэнэ маань өнгөрсөн жил дэлхийн хөлбөмбөгийн шилдэг оддын нөхөрсөг шог зурж, 2010 оны календарь хэвлүүлсэн юмдаг. Тэр нь одоо бараг зарагдаад дуусч байгаа байх.

Хөлбөмбөгийн ДАШТ эхэлсэн өчигдөр орой мань эр циркийн тэндэх асар, эсвэл СУИС-ийн хажуудах пабны аль нэгэнд, хөгжөөн дэмжигчийн үүрэг гүйцэтгэн, хоолойгоо сөөтөл орилсоор үүр цайлгаа биз ээ.

Соронзон миний бие харин шог зураач А.Бат-Эрдэнийн хөгжөөн дэмжигчийн хувьд түүний зурсан дэлхийн хөлбөмбөгийн супер оддын нөхөрсөг шог зургаар блогоо чимэглэхээр шийдлээ. Эзнээс нь авсан хууль ёсны зөвшөөрлийн дагуу түүний элэглэл зургуудыг ээлжлэн тавьж сонирхуулах болно оо.

Шог зураач А.Бат-Эрдэнэ дамжуулж, Соронзон цохилоо.
Гооол........

كأس العالم 2010 ( K'naan feat. David Bisbal Wavin Flag )

2010-06-11T17:02:00.003+08:00

Бадар барихуй

2010-06-09T22:57:00.001+08:00

Дээрх номыг худалдаж авна.

Номын садан Та, илүү хувь аваад хадгалсан,
эсвэл уншиж судлан “тосыг нь шахаад авчихсан” номоо зарахыг хүсвэл үнээ санал болгоно уу. Шинэ буюу шинэвтэр байвал нэн сайн.

Номын хорхойтон Soronzon

Үржнээ зураачийн өнгөлөг маркууд

2010-05-31T23:00:00.020+08:00

Энэ миний хамгийн хайртай маркуудын нэг. Учир нь бага байхдаа задгай мөнгө цуглуулж байгаад худалдаж авсан, миний цуглуулгын анхдагч болсон маркуудын нэг учраас надад үнэ цэнтэй, дурсгалтай байдаг юм.

Би хүүхэд байхаасаа марк цуглуулсан. Марк цуглуулдаг хобби маань аливаа зүйлд нягт нямбай хандах, зорьсон зүйлийнхээ хойноос тууштай, цөхрөлтгүй зүтгэх зан чанар надад бага ч гэсэн суулгаж өгсөн болов уу гэж одоо боддог. Жирийн нэгэн марк цуглуулагчаас судлаачийн эгнээнд “дэвшин дээшилж”, “Монгол маркийн түүх” ном бүтээхэд минь маркийн зураач Тодын Отгонбаяр, Монголын марк сонирхогчдын холбооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга агсан Ж.Бадарч нар туслаж дэмжиж байсан ачийг яахин мартах билээ.

Мөн маркийн холбоонд гишүүнээр элсэхэд анхны татварыг минь төлж өгсөн бурхан болооч Баатар ахынхаа ачийг заавал дурьдах ёстой. Ах маань өөрөө марк цуглуулагч нэгэн байсан. Хүүхэд насны хүслээ гүйцээж, монгол маркийн иж бүрэн цуглуулгатай болох мөрөөдлөө биелүүлж чадаагүйдээ харамсаж явдаг байсан болов уу. Тийм ч учраас намайг гараас минь хөтлөн Маркийн холбоон дээр дагуулж очсон байх

Миний цуглуулгад байгаа монгол маркуудын ихэнх нь ахаас минь надад дамжиж ирсэн. Ахын маань маркийн цуглуулгад энэ сери марк бүрнээрээ байсан нь азтай хэрэг шүү. Төрийн шагналт зураач Я.Үржнээгийн зурсан зургаар 1966 онд хэвлэн гаргасан энэхүү цуврал маркийг хүүхдийн баярт зориулан блогтоо “заллаа”.

Дөч гаруй жилийн тэртээх Хүүхдийн өдрийн өнгө төрхийг хадгалж,
түүхэн баримт болон үлдсэн эдгээр маркуудыг үзэх тоолондоо “Үржнээ зураачийн өнгөлөг маркууд” хэмээн бахархахын зэрэгцээ,
“Хүүхэд насанд хүргэж өгдөг
Галт тэрэг хэрвээ байдаг бол
Хүн бүхэн сууна даа гэж
Хааяа би боддог юм”...

Энэ ханзыг уншиж өгч тус болно уу!

2010-05-18T08:58:00.003+08:00

Энэ юу гэсэн утгатай ханз юм бол оо? Мэдэх хүн байвал тайлан уншиж тус болно уу. Надад нэг таамаг бий боловч өөрийн бодолд эргэлзээд байна. Энэ ханзыг тайлан уншиж чадвал түүхийн нэгэн баримтыг баталгаажуулж, сонин дүгнэлт хийж болох мэт...

МОД ТАРЬСУГАЙ

2010-05-15T19:33:00.006+08:00

Ойрхны нэгэн толгодын боорьд айлын өвөлжөө харагдаж байна. Энд шороон шуурга их болсноос айл нь өөр нутаг руу нүүсэн гэх юм. Уг нь тэр айл энд тохитой төвхнөх бодолтой байсан нь нурсан шавар хашаа, саравч, байшингийн үлдэгдэл зэргээс харагдаж байна. Тэр айл энэ нутгийн нөхцөл байдалд зохицож чадаагүй юу, аль нутгаа зохисгүйгээр эдлээ юу гэдэг асуулт зүй ёсоор гарч ирнэ. Эсвэл энэ нутгийн байгаль орчин өөрөө аяндаа өөрчлөгдөн хувирсан байж болох юм. Айлд ойрхон нэг нуур байсан нь одоо бараг ширгэж дуусаж байна. Бас толгойн ар ойгоор хайлаас ургаж байсны үлдэгдэл үзэгдэнэ. Хүн байгаль орчинд хатуу ширүүн хайр гамгүй хандсанаас нутгийн нүүр царай өөрчлөгдөх явдал их бий.

“Америкийн Нэгдсэн Улс дахь пионеруудын эрин шороон шуурганд мөхлөө” гэдэг гарчигтай алдарт өгүүллийг “Норс Чайна Стар” сэтгүүлээс уншлаа. Энэ өгүүлэлд Дотоод хэргийн яамны усжуулалтын хэлтсийн эрхлэгчийн хэлсэн үгийг оруулжээ. Тэрээр элсэн шуурга, ган гачиг олширсноос газар тариалан доройтсоныг баримтаар дурдаад, хэрвээ мод, ургамал тариалж хөрсний эвдрэлийг зогсоохгүй юм бол байгалийн сүйрэл нөмрөн ирэх нь зайлшгүй гэж онцлон сэрэмжлүүлжээ. Ерөнхийлөгч Рузвельт, газар тариалангийн сайд Уоллес нарын авч явуулсан арга хэмжээ хойшлуулшгүй, цагаа олсон явдал болов. Нутаг орны цаг уурын болон байгалийн бусад нөхцөл нэг хүний насанд өөрчлөгдөн хувирсныг ажиглаж болно. Байгальд зүй зохисгүй хатуу ширүүн хандсанаас үүссэн доройтлыг засах хэцүү, бараг боломжгүй. Тийм учраас хөрсөө хамгаалахын тулд мод, ургамал тариалах нь чухал. Өчигдөрхөн хөрсний дээж авч байхдаа “Хөрсийг судлах, харьцуулах нь чухал юм байна” гэж бодлоо. Хөрс төдийгүй тэндхийн шавьжийг судлах хэрэгтэй. Байгальд хэрэгтэй, хортой олон янзын шавьж байдаг. Гэсэн ч энэ бүхнээс гадна байгаль орчны хатуу ширүүн нөхцөлд олон зуун жилээр дасан зохицсон ургамлын үрийг олж тариалбал нэн сайн.

Монголын их тал, манхант говь хоёрын зааг орчмын байгалийн сонин тогтолцооноос ашигтай зүйл олныг олж болно. Говь болон Такла-Макалын цөлөөс элсэн шуурга эрчлэн босоход эдгээр нутгийн тэртэй тэргүй хожуу цухуйдаг өвс ургамал тэсэхгүй нь дээ гэж сэтгэл зовмоор байдаг. Гэтэл нөхцөл байдал хэдийгээр хэцүү бэрх байсан ч гэсэн ургадаг өвс нь ургаад л байдаг шүү. Тийм ургамал хэдийгээр тачирхан ч гэсэн шим тэжээл ихтэй байдаг. Түүнийг идсэн адуу мал дорхноо тэвээрэн таргалдаг. Ганд тийм тэсвэртэй өвслөг бутлаг ургамлын төрөл зүйл тийм ч олон бус. Олон зуун жилийн шалгарлын үр дүн мөн. Байгаль цаг уурын нөхцлөөр багахан ялгаатай Манжуурт тийм тэсвэртэй ургамлын 800 орчим төрөл зүйл байхад Монголын тал нутагт 300-гаадхан байх жишээтэй. Гэвч хэргийн гол учир үүнд байгаа юм биш. Харин тоогоор олон биш ч гэсэн шим тэжээл сайтай, элдэв зохисгүй нөхцөлд тэсвэртэй ургамал байх нь чухал. Тийм ургамал хөрс бэхжүүлэх, малын сайн тэжээл болох хоёр талын ач холбогдолтой.

Манжуурт ургамлын төрөл зүйл олон байдаг тухай ийм нэг домог хэлэлцдэг: “Ертөнц бүтэх үед бүх нутаг оронд ургамал, амьтныг бурхан тараахдаа Манжуурыг мартчихсан байж гэнэ. Мартагдсан Манжуурын тухай сануулахад Бурхан: “Тулам дотроо үлдсэн бүхнийг тийш нь асгачих” гэжээ. Тиймээс Манжуур нутаг ургамал, амьтны аймгаар баян болсон гэдэг. Тэнд гандуу дулаан орны ч, хүйтэн сэрүүн орны ч ургамлууд холилдон ургасан байдаг нь сонин. Эхлээд Каспи орчмын хязгаарт, дараа нь Манжуурт газар зохион байгуулах талаар их ажил хийсэн генерал Хорват энэ домгийг надад ярьсан юм. Генерал мод тариалах талаар ихээхэн туршлага хуримтлуулсан хүн байлаа. Түркестанд төмөр зам тавих үед элсний нүүдлийг зогсоох шаардлага тулгарчээ. Өвс болон бутлаг ургамал төдийгүй хайлаас, харгана, улиас, зарим зүйлийн бургас тарьж, уг зорилтыг хэдхэн жилийн дотор шийдвэрлэж чадсан байна. Манжуур хэдийгээр ургамлын аймгаар баялаг ч гэсэн ажиглалт хийхэд манхант Монголыг бодвол тохиромж муутай.

Элсэн шуурга болон торнадо хэмээх аюумшигт салхины эсрэг юуг сөргүүлэн тавих ёстой вэ гэх юм бол энгийн, найдвартай, ашиг тустай зүйлийг санаачлах хэрэгтэй гэх байна. Монголд гэхэд л үлгэр жишээ аж ахуйнууд байгуулах, мод бут тарих, малын үүлдэр угсааг сайжруулах талаар бодож эхэлж байна. Монголын Засгийн Газраас (Өвөр Монголыг хэлсэн бололтой-орч.) тогтоосноос үзвэл улс орноо хөгжүүлэхэд дараах арга хэмжээнүүдийг авч явуулах нь зайлшгүй чухал хэмээн үзсэн бололтой.

Үүнд: 1. Монгол боловсон хүчин бэлтгэх зорилгоор үндэсний дээд сургууль байгуулах; 2. Монголын зэвсэгт хүчнийг үндсээр нь өөрчлөн байгуулах; 3. Өвөр Монголд өвчтөн эмчлэх, халдварт өвчнөөс сэргийлэх, эмнэлгийн газруудыг олноор байгуулах; 4. Маршал Чан-Кай-Шийн дэвшүүлсэн шинэ амьдрал хөдөлгөөний үндсийг Өвөр Монгол даяар хэрэгжүүлж, үлгэр жишээ шинэ тосгодыг байгуулах; 5. Монголчуудын соёл боловсролыг дээшлүүлэхийн тулд соёл урлагийн байгууллагуудыг байгуулах; 6. Монгол багш нарыг бэлтгэх сургуулийг хааяагүй байгуулах; 7. Байгалийн баялгийг зохистой ашиглахын тулд үйлдвэр худалдааны байгууллагуудыг байгуулж, Монголын үйлдвэрлэгчдийг дэмжих зорилгоор зээл олгодог банк байгуулах; 8. Өвөр Монгол даяар дардан зам байгуулах асуудал хэрэгжүүлэх; 9. Өвөр Монголын бүх аймаг хошуудыг телефон, телеграф, шуудангийн цэг салбараар хангах тусгай товчоо байгуулах гэх мэт. Дээр дурдсан бүхэн нэн чухал арга хэмжээ мөн бөгөөд түүнийг ухаант хүн бүхэн дэмжих ёстой.

Олон оронд элдэв будлиант явдал гарч байгаа өнөөдөр ч гэсэн ирээдүйнхээ тухай үнэн сэтгэлээс санаа тавьдгийг бид харж байна. Үүнд хоёр хандлага байгааг ажиглалаа. Нэг нь өнөөгийн түгшүүртэй байдлыг намжаах, нөгөө нь ирээдүйгээ энх амгалан, сайн сайхан байлгах эрмэлзэл юм. Хоёрдахь хандлага нь соёлт хүн болгоныг баярлуулах ёстой. Гэтэл тийм баяр баясгалан бидэнд үзэгдэхгүй байгаа нь үнэн. Ирээдүйд тэр сайхан гэрэл гэгээ гийж, элс манхан ногоороод, хааяагүй сургууль, үлгэр жишээ фермүүд байгуулагдсан цагт бидний санаа амрах байлгүй дээ.
Маргаашийн тэр сайхан ирээдүйг үзэхийн тулд өнөөдөр соёлт хүн бүхэн тэр тухай санаа тавих төдийгүй туслах ёстой юм. Урьд нь хэвлүүлсэн нэг номдоо би Монгол нутгаас сонссон нэг домгийг нийтэлсэн билээ. “Урьд нэг цагт газар дор могой хөрвөхөд газар хагараад, ахан дүүс хагацан салжээ. Одоо тэд төмөр шувуу нисэн ирж, ахан дүүсийн тухай сураг дуулгана гэж хүлээж байгаа” ажээ. Ард түмний сэтгэл ирээдүйд тэмүүлдэг. Ирээдүй рүү нэгэнт тэмүүлж эхлэх аваас тэр нь гэрэлт ирээдүй ойртсоны шинж мөн болой.

1935 оны 6 дугаар сарын 16. Цагаан хүрээ
Н.К.Рерих

Орчуулсан Ч.Нарантуяа “Аав хүү Рерих нар ба Монгол” номоос...

Эх сурвалж: http://odnarsar.blog.banjig.net

Ялалтын парад. 1945 он

2010-05-09T10:23:00.007+08:00

Ялалтын баярын 65 жилийн ойн энэ өдөр та бүхэнд 1945 онд Улаан талбайд болсон парадыг сонирхуулж байна. 27 сая хүний амиар ялан дийлсэн Оросын ард түмний цэнгэл баярыг түүхэн ховор эл баримтат киноноос үзэх болно.

“Бүхнийг фронтод, бүхнийг ялалтын төлөө”

2010-05-08T17:43:00.012+08:00

...Монгол Улсаас ЗСБНХУ-д олгож байсан эдийн засаг, санхүүгийн тусламж нь мөнгө, өвлийн хувцас, хүнсний бараа, мал, худалдаж авсан танкийн цуваа, нисэх онгоцны эскадрилаас бүрдэж байв.
Монгол Улсад зөвлөлтийн армид туслах фонд байгуулав. 1941 оны аравдугаар сард Монголын хөдөлмөрчдөөс өвлийн 15 мянган иж бүрэн хувцас, 1,8 сая гаруй төгрөгийн үнэтэй гурван мянгаад илгээмж ачсан цуваа илгээв. ЗСБНХУ-ын улсын банк руу 587 мянган төгрөг бэлнээр гуйвуулжээ. Энэ нь Октябрийн хувьсгалын 24 жилийн ойд зориулсан тусламжийн эхний цуваа байв.
1943 оны дөрөвдүгээр сар гэхэд Монголоос 25,3 сая гаруй төгрөгийн үнэтэй хүнсний бараа, хувцас ачсан найман цуваа илгээжээ. 1945 оны эхээр ЗСБНХУ руу бэлэг ачсан 127 вагоноос бүрдсэн цуваа илгээсэн байна.

...Монгол Улсын Засгийн газар монголын ард түмний өмнөөс Внешторгбанканд 2,5 сая төгрөг, 100 мянган америк доллар, 300 кг алт гуйвуулжээ. Энэ мөнгөөр Т-34 гэдэг 32 танк, Т-70 гэдэг 21 танкаас бүрдсэн танкийн цуваа худалдаж авч, Монголын засгийн газрын төлөөлөгчид шилжүүлэн өгчээ. 1942 оны эцэс гэхэд Москва мужийн Наро-Фоминскийн районд 53 танк ( Т-34 танк 32, Т-70 танк 21) хүргэжээ.

...Дайны турш Монголоос ЗСБНХУ-д 500 мянга гаруй агт морь нийлүүлсэн нь улсын бүх адууны 10 хувь байв.

...1943 онд Монгол Улсын бага хурал, Засгийн газрын шийдвэрээр нисэх онгоцны «Монгол ард» эскадриль худалдаж авах хөрөнгө хуримтлуулах ажил зохион байгуулав. 1943 оны долдугаар сард ЗСБНХУ-ын Сангийн ардын комиссариатын дансанд хоёр сая төгрөг гуйвуулжээ. 1943 оны наймдугаар сарын 18-нд Сталин Улаан армийн дайчдад дорвитой тусламж үзүүлж байгаад нь Монгол Улсын Засгийн газар болон маршал Чойбалсанд талархал илэрхийлсэн байна.

1943 оны есдүгээр сарын 25-нд Смоленск мужийн Вязовая өртөөний хээрийн нисэх буудалд сөнөөгч нисэх онгоцны 322 дугаар дивизийн гвардийн хоёрдугаар хороонд «Монгол ард» эскадрилийг хүлээлгэн өгөх ёслол болов. Монгол Улс бас танкийн цуваа, эскадрилийнхныг дайн дуустал эд материал, хүнсээр хангах үүрэг хүлээв.
Танкийн «Хувьсгалт Монгол» бригад, байлдааны нисэх онгоцны «Монгол ард» эскадриль гитлерчүүдтэй хийсэн олон тулалдаанд оролцож, дайныг Берлиний дэргэд дуусгасан юм.

...1941-1945 онд Монгол Улсын Засгийн газар Улаан армид туслах фондын хэрэгцээнд хөрөнгө хуримтлуулах зорилгоор нийтдээ 80 сая төгрөгийн үнэтэй «Улсын батлан хамгаалалт» нэртэй улсын тусгай хонжворт сугалааг дөрвөн удаа гаргажээ. Хүмүүс хувийн хадгаламжаасаа тусламжийн фондод хандивласаар байв.

Монгол Улс зэвсэгт хүчнээ бэхжүүлэх нь тусламжийн өөр нэг чиглэл байв. Цэргийн тоо байнга нэмэгдэж, дайны эцэс гэхэд гурав дахин нэмэгдэж, Монгол Улс улсын төсвийнхөө зарлагийн 48,5 хувийг армид зарцуулж байлаа. Монгол Улсын зэвсэгт хүчнийг Квантуны армийг тогтоон барих нэмэлт хүчин зүйл гэж үзэж байв. Энэ нь дайны турш өөрийн нутагт байрлах эрхийг Монгол Улсаас олгосон зөвлөлтийн 17 дугаар армийн цэрэгт нэмэлт хүч болж байлаа. Монгол Улсын Засгийн газар дайны жилүүдэд ЗСБНХУ-аас бараа импортлохоо эрс багасгаж, хөнгөн үйлдвэрийн зарим төрлийн барааг өөрсдөө үйлдвэрлэх болсноор зөвлөлтийн эдийн засагт ямар нэг байдлаар хөнгөлөлт үзүүлж байв.

Монгол Улсын Сангийн сайд асан, эдийн засгийн ухааны доктор Д.Моломжамц

...АНУ, Британийн зэрэгцээ Сталины бас нэг холбоотон нь Монгол байсан гэдгийг заримдаа мартдаг. Энэ холбоотон ач холбогдлоороо Америкаас дутахгүй байв гэвэл шоолж инээх гэж яарсны хэрэггүй. Монгол олон хоньтой. Хонины нэхий бол дулаан хувцас хийдэг стратегийн бүтээгдэхүүн. Энэхүү стратегийн бүтээгдэхүүн байлдааны зарим үед танк, их буунаас ч илүү үнэлэгддэг байлаа. Нэхий байх эсэх нь ялах ялагдахыг ч тодорхойлдог үе бий. Монголтой холбоотой болсноор Сталин энэ бүтээгдэхүүнээр хангагдаж байсан юм.

Оросын цэргийн тагнуулч, түүхч В.А.Суворов

“Атлантын нуруу тэнийв”

2010-05-05T21:10:00.007+08:00

Айн Рэндийн “Атлантын нуруу тэнийв” романы орчуулгын нээлтээс ирлээ. Өнөө орой Уран зургийн галерейд болсон уг номын орчуулгын нээлт саяхан дууслаа. Монголын Либертари сангаас эрхлэн хэвлүүлсэн энэ нүсэр зузаан номыг/бараг л 100 хэвлэлийн хуудас/ билиг танхай дуун хөрвүүлэгч Ж.Нэргүй орчуулжээ.

Айн Рэндийн номын орчуулгын нээлтэд олны танил эрхэмүүд болох Баабар, гүүш Г.Аким, жүжигчин Д.Сосорбарам, зохиолч Г.Аюурзана, зураач Ц.Энхжин/Мөнхжин нь байсан юм болов уу?/, УИХ-ын гишүүн С.Оюун, Х.Тэмүүжин, сэтгүүлч Э.Сонинтогос, зураач Я.Булган, за тэгээд заримыг нь би танихгүй, дийлэнх нь намайг танихгүй тун олон хүн цуглалаа.

Өнгөрсөн жил Айн Рэндийн “Эх сурвалж” зохиолыг нь орчуулагч Б.Батчулуун орчуулж, уг ном борлуулалтаараа нэг үе тэргүүлж байсныг нь санаж байна.

Оросын их яруу найрагч А.С.Пушкин орчуулагчийг “Гэгээрлийн улааны морь” гэж нэрлэсэн бол билгүүн номч Бямбын Ринчен гуай “Соёлын жинчин” гэж үнэлсэн байдагсан. “Соёлын жинчин” Ж.Нэргүй Айн Рэндийг хэрхэн буулгасныг одоо үзнээ. Явж гараа угааж байгаад номоо гарчиглая. Номын нээлтэн дээр хэдэн зураг дарснаа болвол маргааш оруулнаа.

Жич: Бэлэн байгаа зургаасаа нэгийг орууллаа.
Айн Рэндийн “Атлантын нуруу тэнийв” зохиолын орчуулгын сигнал уншиж эцсийн засвар хийж байгаа гүүш Ж.Нэргүй, “Үнээдэй нютаг”-ийн хөвүүн Галсансүхийн хамт

2010 оны 3 дугаар сарын 19
Дүрслэх урлагийн музейн танхимд

Нөхөр генералын амрыг эрье!

2010-04-27T16:53:00.001+08:00

Генерал-/generalis—Ерөнхий хэмээсэн латин үг/

Олон улсын Зэвсэгт хүчний цэргийн дээд офицеруудад олгодог цол. Генерал цолыг анх XYI зуунд Франц улсад, 1657 оноос Орост хэрэглэж эхэлсэн.
1940 оны тавдугаар сараас ЗХУ-д, 1944 оны дөрөвдүгээр сараас Зэвсэгт хүчний бүх төрлийн дээд офицер нарт хошууч генерал, дэслэгч генерал, хурандаа генерал, армийн генерал гэсэн шатлалтай олгох болсон.

БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1944 оны дөрөвдүгээр сарын 28-ны өдрийн 22 дугаар тогтоолоор Ю.Цэдэнбал, Ж.Лхагвасүрэн, С.Балдан, Д.Дамдинхүү, С.Равдан, Б.Дорж, Г.Дагдан, Б.Шагдаржав, Г.Эрэндоо, М.Зайсанов, Р.Осор нарын 11 хүн анх хүртэснээс хойш өнөөдрийг хүртэл 150 хүнд генерал цол олгожээ.

Өнөөдөр Монгол Улсын генералуудаас 79 хүн амьд сэрүүн байгаа бөгөөд 31 нь төрийн болон цэргийн ажил үүрэг гүйцэтгэж, 48 нь бэлтгэл болон чөлөөнд байна. Эх орныхоо тусгаар тогтнол, аюулгүй байдлын төлөө өргөсөн тангарагтаа үнэнчээр зүтгэж ирсэн үе үеийн цэргийн жанжин, дарга нарт “Генералуудын өдөр”-ийн халуун мэнд хүргэе.

“Сүлдэт баганын дэргэдээс Сүхийн талбай хүртэлх” эх орноо хамгаалан тэмцэж, Соёмбот тугийн доор хараа, алхаа нийлүүлэн жагсаж, жагсааж явсан алтан мөрдэст генерал Таны амрыг эрье!

Жич: “Генералуудын өдөр”-ийг тохиолдуулан Монгол Улсын хамгийн ахмад генерал, 100 насны сүүдэр зооглож, зургаадай таяг тулж явсан, дэслэгч генерал Базарын Цэдэн-Иш гуайн 1966 оны гэрэл зургийг та бүхэнд сонирхуулж байна.

Илтгэсэн Soronzon

Хойд насандаа Танд шавь орно оо

2010-04-23T13:21:00.003+08:00

“Монгол Улсын шинжлэх ухааны шилдэг эрдэмтдийн нэгэн, “Огторгуйн цагаан гарди” даль жигүүрээ хумив” гэсэн эмгэнэлтэй мэдээ гэнэт сонсоод зүрх минь базлан шархирч билээ. Нэг хэсэг дотор давчдан манарч, “Бурхан гэж байдаг юм уу?” хэмээн өөрөөсөө анх удаа эргэлзэнгүй асуулаа. Үнэхээр байдаг л юм бол миний Монголын энэ цагийн үеийн гэгээнтэн нь болсон эрдэмтэй номтой, оюунтай мэргэдийг нь сорчлоод аваад явчихдагын учир юу вэ? Яагаад???

Монгол Улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, шинжлэх ухааны доктор, профессор Л.Хүрэлбаатар хэмээх хэтийдсэн эрдэмтэй энэ хүнтэй би хоёр жилийн өмнө Хэвлэлийн хүрээлэнд болсон нэгэн хэвлэлийн бага хурлын дараа нүүр тулан уулзаж, хэд гурван үг солих завшаан тохиосон билээ. Урьд өмнө зохиол бүтээлийг нь шимтэн уншиж, бишрэн сүсэглэж явсан бичгийн их хүмүүнээс айн ширвээтэж байсан ч бас олдсон завшааныг ашиглан түгдчин барин байж хэд гурван зүйл асуумар болсон юмдаг. Хэн хүнийг албан тушаал, хэргэм зэргээр нь ангилан харьцах болсон өнөө цагт, шөнийн одноос ч олон болсон доктор сэтэртнүүдээс тэрбээр анги ялгаатай нь таван үгнээсээ танигдаж байсаан.

Үсэг холбож үг бүтээх ёсон, ном эрдэмд боловсрохын ач тусыг сэнхрүүлэхийн ялдамд, бичгийн хэл найруулгаа сайжруулахыг хүссэн надад “Дуун утгын яруу зохист”, “Судар шастирын билиг” хэмээх хоёр номоо үзэхийг зөвлөж билээ. Тэгээд найрсагаар салах ёс хийхийн завсар гэрийнхээ утсыг өгч, “асууж сонирхох зүйл гарвал ярьж байгаарай” гэсэнсэн. Мань мэтийн бяцхан болжмор хэрхэн аймшиггүйгээр номын их дэлгэмэр цагаан гардитай дэвжээ өгсөн хууч хөөрч зүрхлэх билээ дээ.

Эрдэм судлалын дээдсийн зиндаанд хүрсэн төвдөч эрдэмтэнтэй эртний сайн цагийн ерөөлөөр учран золгож, “уулзах танилцахын сайн бэлэг, сайхан завшаан тохиосонд” дотроо залбирсаар салж билээ, тэр үед.

Энэ оны нэгдүгээр сарын эхээр яалт ч үгүй доктортой учирах хэрэг гарсан тул гэр лүү нь залгаж учраа хэлвэл тэрбээр төвөгшөөлгүй “Номын өргөөнд маань хүрээд ир” гээд хаягаа зааж өгөв. Нэгдүгээр хорооллын Цамбагаравын үйлчилгээний төвийн хойно байрлах байранд нь очвол коридорын хана дагуу хэдэн үеэр нь давхарлан хураасан ном хөглөрөх аж. Үүд тайлж өгсөн охины заасан жижиг өрөөнд орвол эрдэмтэн бээр ном янзлаж сууна. Намайг суухыг уриад, “Хүүгээрээ номын шүүгээ шинээр хийлгэсэн юм. Ном маань багтахаа болиод байна. Янзлаж авах санаатай” гэснээр бидний яриа шууд л номын тухай болж өрнөв.

Миний зорьж очсон хэргийг сонссон тэрбээр ямар ном судар үзэж харж болохыг зааж өгөхийн хамт сонин сайхан зүйл олныг ярьж өгсөн. “Эс мэдсэн хийгээд эс шинжилсэн нэгээхэн бээр ч үгүй” номын арслан тэрбээр сонирхож очсон зүйлийн минь талаар сонирхолтой зүйл өгүүлэхийн завсар “яваандаа наад сэдвээ өргөжүүлж эрдмийн ажил хийвэл зүгээр юм байна даа” гэж урам хайрлаж билээ.

“Монголын номч мэргэдийн төвд хэлээр зохиосон ховор нандин эх сурвалжийг уншиж судласан олон жилийн минь хөдөлмөрийн тайлан болох юм даа” гээд гурван хуруу хирийн зузаантай номын цохимол эх үзүүлсэн. “Болвол аятайхан шиг өнгө үзэмжтэй, гарын ая даахуйцаар хэвлүүлчих бодолтой байна. Энэ жил Тайваньд хэвлүүлэх санаатай” гэж байсан уг номын эхийг би л буруу хараагүй бол Ням-Очир шивсэн байсан билүү яалаа.

Шинээр хэвлэгдэн гарах уг номынх нь дээжээс авах хүсэлтээ илэрхийлж “Таны бичиж хэвлүүлсэн бараг бүх ном надад бий. Энэ номын тань анхны худалдан авагч нь би болох захиалга өгье” гэхэд “Миний ном хэвлэлтээс гарсны дараа бараг худалдаанд очилгүйгээр гар дээрээс минь зарагдаад дуусдаг юм даа” гэж өгүүлж суусан.

Биднийг ярьж суух завсар охин нь “Шинэ цай чаначихлаа” гэсээр орж ирэхэд, “Дахиад нэг аяга цай уучих, хө. Бас нэг хэдэн минут жаал ярьж сууя” гэлээ. Тэр үед л “Ходоод юм байлгүй. Энд хөндүүрлэж өвдөөд хоол шингэхдээ муухан байна” гэж байсан. “Монголын оюунтай төрсөн хүмүүс ид хийж бүтээх насандаа бурхны орныг зориод байдагт нь би их харамсаж явдаг юм. Та биеэ бодож яваарай” гэхэд минь толгой дохин муухан мушилзаж суусансан.

Ярианы далимд би “Таны Алтан хүрдэн номыг нэг найз минь гуйж аваад дашийшог болсон. Эргүүлж өгөөгүй шүү” гэхэд тэр дор нь номын шүүгээгээ онгойлгон уг номын нэг хувийг гарган ирж, “Хэрэгтэй хүндээ хэрэгтэй ном нь гар дор байх шиг сайхан зүйл юу байхав” гээд дурсгаж билээ.

Намайг ТЕГ-ын архивт суух санаатай явааг сонсоод, нэгэн зүйлийг хичээнгүйлэн гуйсан. “Лу гүний гэрэл зураг тэндхийн архивт байж мэдэх юм шүү. Би нэг тийм сураг сонссон юм. Тэрийг мэдэж яваарай” гэхэд нь би түүний зохиол бүтээлдээ Лу жанжин гүний шүлэг зохиолоос олонтаа иш татдагыг нь мэдэхийн хувьд,
“Суудлаа булаалдаж хүрээнд шигдсэнээс
Нүүдлээ дагасан бидний жаргал” хэмээсэн шад шүлгийг нь Чой Лувсанжав багштаныхаа тухай дурсамждаа шигтгэсэн байдгийг санаж суулаа.

Цаг орой болж би ч явах боллоо. Намар тийшээ шинэ ном нь хэвлэгдэн гарсны дараа дахин уулзаж учрахын ерөөл тавиад гарсаан.

Харин золтой завшаанаар төдий л удалгүй дахин уулзах завшаан гарч билээ. Арваадхан хоногийн дараа утасдаж, “Чи миний номыг сонирхоод байдаг бил үү? “Дорно цаст” гэж миний шинэ ном гарсан. Авах уу” гэнэ. “Мэдээж авалгүй яахав. Ямар үнэтэй вэ” гэвэл “Арван таван мянган төгрөг” гэж байна. “Хэдэн цагт очих вэ” гэвэл “Өдөр 14 цагаас өмнө ирвэл би байна. Тэрнээс хойш бол эмнэлэг явчих байх шүү” гэлээ. Аахар шаахар шалтгаанаас болоод болзсон цагаасаа 30-аад минут хоцорч очвол надтай ам мөлтөс зөрөн эмнэлэг яваад өгчээ. Охин нь “Танд энэ номыг үлдээсэн” гээд бийр янтай, бичиг судар өрж, шоголтой судар дэлгэсэн ламтаны хөрөг бүхий хул шаргал өнгийн хавтастай ном өглөө. Гарсаны дараа тэсэлгүй номын хавтасыг сөхөж үзвэл, “...-д Сайны үйлсийг ерөөе. Л.Хүрэлбаатар 2010.01.25” гэж гаргацтай сайхан бичсэн байхыг хараад баярлаж явлаа.

Үүнээс хойш хэдхэн өдрийн дараа “Интерном” дэлгүүрт болсон номын хуриман дээр бас таарсан юм байна. Д.Гүн-Үйлсийн эрхлэн хэвлүүлсэн “Монголын найман Богд” номын нээлтэн дээр зохиогчийн хувьд хүрэлцэн ирсэн тэрбээр телевиз, сонины сурвалжлагч охидод ярилцлага өгөөд их л завгүй харагдана. Явах болоогүй биз гэж санаад “Хаадын сан”-гийн захирал Дугарсүрэн гуайтай зайдуу гарч жаал ярьж зогслоо. Эргээд ороод иртэл аль хэдийнээ явчихжээ. Явахдаа харин энэ хорвоогоос бүр мөсөн явсаныг нь би даанч мэдсэнгүй.

Миний Монголын сор болсон эрхэм хүнийг ийм хурдан энэ хорвоогоос буцчих юм гэж даанч зүүдлэсэнгүй дээ, би. Соён гэгээрүүлэгч хэмээх алдрын титмийг тэргүүнд нь асаахад номын садан хэн хүн эргэлзэж гайхаад байхааргүй түүний орыг өнөөдөр хэн залгаж, “Төвд хэлт утга зохиол” судлалын тугийг одоо хэн өргөж явах юм бэ?

Чой.Лувсанжав багштаны ууган шавь, Ц.Дамдинсүрэн гуайн гарын шавь байсан ховорхон азтай, хэтэрхий эрдэмтэй энэ хүмүүнд шавь орж, ном эрдмийн хишиг буянаас нь хүртэх хувь надад заяасангүйд одоо би харамсаж сууна. Гэвч дүрст лагшингаа номын агаарт хураасан ч, дундаршгүй их эрдмийн охь болсон ном судар, бүтээл туурвил нь бидэнд үлдэж, “урмыг тэтгэж, зоригыг хөгжөөж” буй ач буян нь “зүйрлэшгүй их ээ”.

Энэ насандаа Багштан таны шавь болох хувь надад ингэж дутлаа. Эргэж төрдөг хойд нас гэж хэрвээ байдаг юм бол мянган галавт ч болов хамаагүй хүлээж байгаад Танд шавь орно оо.

Багшийг ёсоор шүтэж чадвал
Бас ядам бурхангүй ч яахав
Гэрэлт зул дэргэд байвал
Гэгээн наран саргүй ч яахав хэмээн Цанид ловон Шагдарын айлдсаныг санан санан, хойд насандаа Танд шавь орохын ерөөл талбиж, Таныг “Гэрэлт зул” мэт сүсэглэх одой ухаант Soronzon мөргөн залбирав.

Багштан та,
Сансрын орныг орхиж
Сайхан Бурхны оронд төрөх болтугай1
Ум ма ни бад мэ хум. Ум ма ни бад мэ хум. Ум ма ни бад мэ хум.

“Ардын дуунаас ургасан цэцэг”

2010-04-14T22:57:00.010+08:00

Энэ хагас сайн өдөр буюу дөрөвдүгээр сарын 17-нд “Учиртай гурван толгой” дуурийн тоглолт Дуурь бүжгийн эрдмийн театрт болох бөгөөд уг тоглолт хоёр онцлогтой гэнэ.
1. “Чулуун сан”-гийн санаачилгаар энэхүү дуурийн ноотыг шинэчлэн хэвлүүлсэн эхээр тоглох аж. Уул шугамандаа анхны эхээр нь сэргээн тоглоно гэсэн үг юм байна л даа.
2. Японы дуучин бүсгүй Окуяма Юми Нансалмаад гоцлох ажээ.

Ойрын арваад жил “Учиртай гурав”-ыг үзсэнгүй ээ. Одоо харин зорьж үздэг хэрэг. Гэвч үзэхээсээ өмнө бодууштай ганц нэг зүйл байна аа. Би ер нь энэ дуурийн тухай юу мэдэх билээ? Холбогдох ямар ном хэвлэл надад байна вэ? Номын сангаа ухаж үздэг хэрэг ээ, хө.

За, “авдрын ёроолыг ухтал” ашгүй ганц нэг зүйл байна шүү.
1. Д.Намдаг “Шинэ Монголын шинэ театр”. УБ. 1988 номын 54-66 талд “Учиртай гурван толгой” гэсэн гарчигтай дурсамж байна. Тэнд эл дуурийг анх хэрхэн тавьсан тухай дурсамжаа Намдаг гуай дэлгэрэнгүй бичжээ. Мөн уг номын 146-176 талд байгаа Д.Нацагдоржийн тухай дурсамжид алдарт дуурьд холбогдох мэдээ цөөнгүй байна.
2. Э.Оюун “Монголын театрын түүхэн замнал”. УБ. 1989 номын 153-161 талд “Учиртай гурван толгой” дуулалт жүжгийг хэрхэн тавьсан тухай өгүүлжээ.
3. Д.Цэдмаа “Учиртай гурван толгой” аялгуут жүжгийн түүхэн хөгжил. УБ. 2005 он.
Монголын театрын музейгээс эрхлэн хэвлүүлсэн энэхүү судалгааны бүтээлд “Учиртай гурван толгой” дуурийн тухай ховор сонин баримт олныг оруулсан байдаг юм. Урьд өмнө төдийлөн олон нийтэд мэдэгдэж байгаагүй эх хэрэглэгдэхүүн олныг оруулснаараа олзуурхууштай бүтээл болсон болов уу гэж би боддог. Дахин хэлэхэд, театр судлал сонирхож байгаа хүн, “Учиртай гурван толгой” дуурийн түүхэн хөгжлийг сонирхсон хэн хүнд энэ ном тун чухал гарын авлага болно доо.
4. Мөн дуурийн 1976 оны хөгжмийн клавирыг Төрийн шагналт, хөгжмийн зохиолч Ц.Нацагдорж 2003 онд хэвлүүлсэн нь байна. Уг номыг надад “Учиртай гурван толгой” дуурийн хөгжмийг зохиосон Б.Дамдинсүрэн гуайн охин Дамдиндулам эгч бэлэглэсэн бөгөөд “Аавынхаа уран бүтээл Учиртай гурван толгой дуурийн номыг дурсгав” хэмээн бичиж өгснийг би номын сандаа хүндтэй байранд залдаг юм.

Бас миний цуглуулгад энэ дуурьтай холбоотой зарим нэг сонирхолтой “юм” байна аа. Жишээ нь:
-1941 онд тайзнаа тавьсан аялгуут жүжгийн хөтөлбөр
-Юндэнгийн дүрд хамгийн олон буюу 1000 гаруй удаа тоглосон Ц.Дагвананмдал гуайн тоглолтын үеийн гэрэл зураг. /өөрийнх нь гарын үсэгтэй/
-Юндэн-УГЖ А.Цэрэндэндэв, Нансалмаа-АЖ Л.Цогзолмаа нар тоглож байгаа 1950 оны гэрэл зураг
-Дуурийн театрт 1990-ээд оны эхээр тавьсан тоглолтын либретто.
-“Монголын “Учиртай гурван толгой” дуурийг Хятадын Бээжин дуурийн театрт найруулан тавив. 1956 оны 6 дугаар сар” гэсэн хуучны фото байна. Энийг Цэндмаа эгч, Чулууны Чинбат гуай хоёрт үзүүлэх юмсан. Тэр хоёрт байдаг юм болов уу?

Харин Дуурийн театрт ажилладаг байсан, ахмад цуглуулагч Сүхбаатар гуайгаас “Учиртай гурван толгой” дуурьтай холбоотой хуучны гэрэл зургууд авч чадаагүйдээ одоо болтол амаа барьдаг юм. Уг нь би гэрт нь очиж цуглуулгынх нь зах зухыг үзэж л байсан юм. Мань хүн надад өгнө гэж хайсан зургаа эрж ядаад байхаар нь санаа зовоод “За, дараа болсон ч яахав. Олдоно биз дээ” гээд тэднийхээс гарсан. Дараа нь тухтай уулзах зав чөлөө гарахгүй явсаар байгаад мартаж орхисон. Сүүлд нь Солонгос руу хэдэн жил яваад ирэх хооронд тэр хүн бурхан болсон байж билээ. Дуурийн театрын тайзнаа тавьсан бүх жүжгийн либретто болон гэрэл зургуудыг уйгагүй олж цуглуулсан тэр хүнээс ямар сонин сайхан зүйл гарч ирэх байсан бол оо гэж бодохоор л одоо өөрийн эрхгүй толгойгоо шаадаг юм даа...

Эрдэмтэн зохиолч Э.Оюун гуай,
“...Энэ дуурийг “Ардын дуунаас ургасан цэцэг” гэж нэрлүүштэй. Энэ зохиол утга уянгын шинж чанартай, монгол үндэсний бадагт дуурийн шилдэг бүтээл юм” гэж үнэлэн бичсэн байдаг. “Учиртай гурван толгой” дуурийн тухайд Оюун гуайн хэлсэнээс илүү гарч, давж тодорхойлж би яахан чадах билээ.

За, үг олдож, үхэр холдлоо. Халуу дүүгэсэн ханиа тэврээд унтах минь.
Ижил хоёр шувуу шиг
Ижилдээд хоёулаа явъя хө
Ингэж нийлэхээс илүү
Жаргал хаанаас байдаг юм бэ хө өө өөөөөөөө

“УЛААНБААТАР” гэхээр НҮДЭНД юу бууна вэ?

2010-04-03T08:35:00.007+08:00

Нэг. Эхлэл буюу зарим нийслэл хотуудын нэрийн утга

Нью-Йорк-Уоркийн (голландчуудаас уг хотыг булааж авсан вангийн нэр) шинэ хот
Парис- Усан дээрх сууц
Берлин- Голын эрэг
Москва (мос-цахиур, ков-нуугдах газар)-Чулуун бэхлэлт
Лондон (Llyn-нуур, Dun-бэхлэлт)-Бэхлэлт нуур
Токио-Дорнын нийслэл
Сөүл-Нийслэл
Ханой-Хоёр мөрний хоорондох газар
Дели-Канаджу Дехле хааны нэр (МЭӨ III зууны үед Ашока хааны үндэслэсэн хотыг МЭ 340 онд дахин сэргээн босгосон хүн)
Бээжин (Бэйцзин)-Умрын нийслэл (МЭ II зуун)
Бээжингийн түрүүнд Хятадын нийслэл байсан Нанжин-Дорнын нийслэл
Багдад-Бурхны хишиг
Астана-Нийслэл
Астана хотын урьдынх нь нэр Акмола-Цагаан суварга

Өгүүлэх инү:

Дэлхийн улсуудын нийслэл хотуудын нэрийн утгыг энэ мэтээр цадиг шастираас ухаж төнхөөд байвал маш урт жагсаалт үргэлжлэх нь дамжиггүй агаад, түүнээс хийх цорын ганц дүгнэлт бол, гүрэн улсынхаа нийслэлд ХАМГИЙН ТЭНЭГ НЭР (өршөөгөөрэй!) өгсөн нь цорын ганц Чингисийн Монголын ард түмэн байж мэднэ. Дээр жишээ авснаар нийслэлүүдийн нэрс ерөнхийдөө л гол хот гэсэн утгыг илэрхийлсэн, цөөнх тохиолдолд тухайн хотыг үндэслэгчийн, эс бөгөөс оршоо газрынх нь шинж байдлыг тусгадаг нь хүмүүн төрөлхтний соёл, иргэншлийн бичигдээгүй хууль бололтой.
Гэтэл манай Монгол Улсын нийслэлийн нэрийг хэрхэн ойлговол зохистой вэ?

Хоёр. Өрнөл буюу Улаан баатарын утга

Улаанбаатар-Шууд утгаараа улаан (улаан өнгө, улай үзсэн, улайд хутгалдсан, улангассан, туйлширсан, цайчихсан, цагаандаа гарчихсан, шийдчихсэн, галзуу) баатар, /улаан хувьсгалын баатар, тойруу утгаараа алуурчин, алуурчдын тэргүүн, улааны гарамгай дайчин/ гэсэн тодотгол нэр хэний ч санаанд гэрлийн хурдаар бууна.
Аа, яа-яа! Улаан цусанд будагдсан боловч шүдээ зуугаад, нүдээ хурцлаад, сэлмээ атгаад дайснуудынхаа үхдэл хүүрэн дээр зогсож байгаа дайнчийн (дайчны биш шүү) дүр төрх сэтгэлд буухуй, алаг зүрхний минь алсын мухраас айдсын харанга дэлдээд явчихна. Өөрөө шархдаагүй юм гэхэд өрөөлийг алдаггүй юмаа гэхэд шархдуулж байж л яахын аргагүй “Улаан Баатар” болно! 1924 онд Коминтерны тулган хүлээлгэсэн нэр ч яг л ийм утгатай. Улаан бөгөөд баатар хүн болохын тулд эрх мэдлийг (эрх чөлөөг биш шүү) заавал ч үгүй улаан цусаа урсгаж байж олж авна гэсэн андгай тангарагтай хувьсгалын “хөдөлгөгч хүч”-ний тод томруун дүр төрх!

Тэрхүү “хөдөлгөгч хүч”-ийг 1920-иод оны дундаас Европ дахинаа “Хорьдугаар зууны Марко Поло” гэж алдаршсан Польшийн зохиолч Фердинанд Оссендовский бээр “Хүн, араатан, бурхад” хэмээх алдарт номдоо “…Овог аймгуудынх нь зуун зуунаар дамжиж ирсэн аж төрөхүйн хэв маяг өчүүхэн төдий л алдагдваас замбуулин хорвоо тэр аяараа орвонгоороо эргэж, цусан далай, айдсын хаанчлал тогтдог гэх авай. Тэр цагт нүцгэн цохион дээр хүлцэнгүйхэн суух Зэтгэр баясан дэвхцэж, уйтгар гунигийн саарал нөмрөгөө шилгээн хаяад, өс хонзонгоо буцалгах дайнч авгынхаа улаан хэвнэгийг хэдрэх бөлгөө…” гэж дүрсэлсэн байдаг нь бас л нүдэнд тусах шиг болдог юм.

Тийм ээ, 1924 оноос эхлэн эх орны маань нийслэл хот яах аргагүй л улаан хэвнэг хэдрээд (ариун улаан цусны өнгөт туг далбаагаар бүрхэгдээд), ард түмнээ айдас, хүйдэс (дэлхийн хувьсгалын үзэл суртал) төрүүлсэн Зэтгэр адилаар 70 гаруй жилийг ардаа хийсэн. Ардын аман зохиолчид нь аргаа ядаад “Азийн цагаан дагина” гэж хүртэл ёгтолж байсансан. Юуных нь “цагаан дагина” байхав дээ, шал инээдтэй юм. Орос, монгол цэргийн онгож гүйцсэн ногоон хувцастануудын хүрээлэн л байсан биз дээ!? “Ногоон дагина” гэсэн бол харин хаашаа юм. Хүйтэн, халуун аль ч дайны жилүүдэд “Улаан баатар” дагиных нь улаан хэвнэг социалист лагерийн Азийн хэсгийг хариуцсан дайнч хүчний найдвартай оромж болж байсан гэх мэтийн элдэв шастирыг хойш тавин үргэлжлүүлэх инү:
Хувилгаан багш, анхдугаар Богд гэгээнтэн маань 1639 онд Өргөө хотын шандыг шинжилж, шавыг тавьсан. Нүүдэлчин ахуйгаа дагаад нийслэл маань олон удаа бууриа сэлгэсэн ч гэлээ, бууриа хатгасан газар бүрдээ бурхан шүтээнийхээ гол тахилыг оршоосоор ХХ зууны нигуурыг үзсэн. “Хүрээлэн буусан” гэсэн утгыг нь цохон “Хүрээ” гэсэн жинхэнэ монгол нэр ч нэг хэсэг өгч байсан нь цадиг шастирын хуудсанд дурайсаар атал 1974 онд нийслэл хотын 50 жилийг тэмдэглэн дүвчигнэж байгааг найз охин маань захидалдаа бичиж байж билээ.

“Хүрээ” гэхээр, “гол хот”-оо бусад ард түмнүүд “нийслэл” (Уг нь “нийлсэн, нийлэн буусан” гэсэн үг байх. Харин Коминтерны сургасан “нийслэл” гэдэг энэ үг оросоор “столица” буюу “Тахилын гол ширээ” гэсэн утгыг дамжуулан үлдсэн нь их юм) хэмээн шууд нэрлэдэг үгтэй нь яв цав таарч байж. Мөнхийн амгалангийн газар шороон дээр мянган баярын төгс ёслол орших цэцэрлэг болсон Өргөө рүүгээ хүн ард маань мэлмийгээ хандуулан, цацлаа өргөх (Аливаа идээний дээж, дээд тал хамгийн их цагаан энергитэй байдаг учир цацал болгон, ерөөл, гуйлга хоёроо зэрэг илгээх амой.) бүрий “Төрийн минь сүлд өршөө!” хэмээн залбирч, явдал суудлаа даатгадаг байж.

“Өргөө” хэмээх энэ ариун нэрийг дуудах бүрий бодол, сэтгэлд нь зөөлөн сайхан, намуухан дуудлагатай нэртэй газар орон орж ирээд, өнөөгийн та бидний амнаасаа салгалгүй давтах дуртай болсон “Цагаан энерги” (зөв давтамжтай эрчим хүчний долгион) гээч юм давалгаалан буудаг ч байсан юм бил үү. Ер аливаа авианы зохирол гээч л орчин тойрны агаар мандлыг зөв урсгалд нь оруулдгийг орчин үеийн шинжлэх ухаан Буддын шашны гол тарнийн эхлэл-“Аум” (Ум) гэсэн ганцхан авиан дээр тулгуурлан нотолчихоод байгаа. Учир начрыг нь сайн мэдэхгүй байж бурхан шашны тангад ном судрыг монгол хэл рүүгээ хөрвүүлнэ хэмээн дэмийрээд байж болохгүйн баталгаа бас энэ. Агаараас буусан дохио юм гэнэ лээ, бурхан минь! Агаараас ирсэн дохионы авиаг (давтамжийг) өөрчилж болдоггүй юм гэнэ лээ шүү.
Үүн лүгээ нэгэн адил уншигч авгай минь та одоо “Өргөө”, “Улаанбаатар” гэдэг хоёр үгийг амандаа нэг давтаад, дотоод ертөнцөө анирлаад үзэгтүн! Аль нь “Аавын гэр” гэснээс ялгаагүй сонсогдож байна, аль нь “алж талдаг хүн” гэсэн утгаар бууж байна даа? “Өргөө минь, Богд минь, Төрийн минь сүлд өршөө!” гэж үглэн цацлаа өргөж байсныг багадаа харснаас биш, “Улаанбаатар минь” гэж үглээд цацлаа өргөж байсан чавганцыг насандаа ч олж үзсэнгүй.

Басхүү нэгэн зүйлийг дурдахад, аливаа хүнд нэр таарахгүй гэж бас байна аа. Хүн бүхэн өөрийн гэсэн зураг төөрөгтэй, тэрхүү зураг төөргийнхөө учир шалтгааны зохицлыг үл мэдэхийн харгайгаар уландаа гишгээд, тухайлбал “хишиг буян” гэж нэрлэх ёстой юмыг “яадаг юм, гайгүй ч байна даа” гэж “унгас алдаад” (өршөөгөөрэй, хэл хальтирчихлаа!) байх юм бол “Бурхнаа бургасаар гуядсан”-аас ялгаа юун. Аль эсвэл, Нэргүй л гэж нэрлэгдэх ёстой нэг муу “өт хорхой”-д “Норовлин” (Бурхны ордон) гэдэг нэр өгчихсөн байвал яана! Ий-ий, яа-яа! Тийм ч учраас биднээс болон биднээс түрүү үеийнхний нэрийг лам багшаараа өгүүлдэг байж. “Бибиш”, “Хүнбиш”, “Хэнчбиш”, “Хэнмэдэх” гэх мэтийн нэрүүд ч мөн л их нарийн учиртай, өөрийн гэсэн шүншиг тарнитай. Лам багш нь зөв тарнидаж чадвал шүү дээ. Үүнтэй агаар нэгэн адил уул, усны ч нэрийг, хот, суурингийн ч нэрийг, пүүс, компанийн ч нэрийг хамаа намаагүй “хайрлачихаж” болдоггүй билээ.

Ийнхүү хязгааргүйгээр эргэцүүлээд байвал “Улаан баатар” гэдэг энэ муу ёрын нэрээр улсынхаа нийслэлийг дууддаггүй байсансан бол…

Хэрвээ дуудах бүрий л таг сохор хоёр нүдэнд ч таван ханатай танан цагаан өргөөний дүрээр тодроод ирдэг “Өргөө” гэсэн нэрээ хадгалсаар байсансан бол… Нэрийн шүншиг гээч энэ дээ…

Өдгөө Улаанбаатар хот миний сайхан хуурай ах, богино өгүүллэгийн гайхалтай урлаач, зохиолч Готовын Нямаа агсны нэгэн үгүүлэлдээ анх түрүүн оруулснаар сурвалжлагч, сонинчдын дуртайяа шүүрэн дурддаг болсон “Утаанбаатар” гэдэг хочиндоо л яг таарч дээ. Ингэ, ингэсээр Лондонгийн ёж нэртэй адилхан “Утаанбаатар” нэр нь дэлхийд түгэх вий дээ.
Үүнийг тайлбарласу. Дэлхийн аж үйлдвэрийн анхдагч төв Лондон хот XIX зууны сүүл, ХХ зууны бараг дунд үе хүртэл хар тугалга шиг хөвсийсэн хар утаанд дарагддаг байсныхаа улмаас сурвалжлагч, сонинчдоос авсан “The Big Smoke”, “The Great Smoke” (Их утаа, Багир хар утаа), оршин суугчдынхаа хэт төвлөрлийн улмаас The Great Wen (Том хатиг) гэсэн хочууд нь өдгөө ч хурцхан зохиолуудад дурдагдсаар л байдаг. Тэгвэл “Утаанбаатар”-ын утааны дэргэд миний муу тамхины утаа ёстой жинхэнэ “экологийн цэвэр бүтээгдэхүүн”. Лабораторийн эмч нар хэзээ ч юм бэ, нэгэн цагт “За яая гэхэв, өдий чинээхэн никотиныг хүний биед зөвшөөрөхөөс л биш” гээд ам алдчихсан хэрэг. Харин одоо “Утаанбаатар” хот амьдралын нөхцлийн хувьд дэлхийн хамгийн аюултай хот болоод байна.

Энүүхэн хооронд, “ам халсан амьтан байна” гээд өршөөчихөөрэй, бас нэгэн зүйлийг хавчуулчихъя. Дээр дурдаад өнгөрснөөр манай ард түмэн Богд эзнийхээ залран буй нутаг руу цацлаа өргөн “Төрийн минь сүлд өршөө” гэдэг нь одоогийн суртлаар бол Чингис Богдынхоо цагаан, хар хоёр сүлдийг л хүндлээд байгаа хэрэг. Хараа ихт Хар сүлдээ Чингисийн өргөөний гадаа, бөөн “цагаан энерги болсон” өндөр тэнгэрийнхээ мэлмийд ил залж, харийн дайнд мордсон хайртай хөвгүүддээ аврал гуйдаг, тэд нар нь эргээд амь биеэ Хар сүлдэндээ сүслэн даатгаснаар өөдгүй санаатыг өвдөг дороо хийдэг байсан гэсэн цадиг ч буй. Лав л алж идээд байдаг адуу гээч амьтныхаа шар айрагны бөглөө ховхолдог “хэрэгсэл”-ийн утгыг “Төрийн сүлд өршөө”-дөө оруулаагүй байх. Уг нь хэзээ ч алж иддэггүй, бүр Чингисээс ч өмнөх үеэс дээдлэн ирсэн цагаан шонхор шувуугаа ч юм уу, Соёмбо тэмдгийг төрийн сүлд болгосон бол илүү ариун шүншигтэй байх байсан юм.

Монголчууд маань ангаас бол араатан амьтан (араа шүдтэй болохоор махчин), сэлдэгээс бол загас, нисдэгээс бол шувуу иддэггүй. Яагаад гэвэл загас, шувуу хоёр бол сэг зэмээр ч ходоодоо хуурчих нь бүү хэл, тансаг зоог болгочихдог бас л махчингууд. Бор борхон болжмор ч балкон дээрээс маань махны үртэс шоглочихдог. Өөрөөр хэлбэл, монголчууд махчин амьтныг иддэггүй, зөвхөн өвс ургамлын аль амттайг сонгож иддэг таван хошуу малаа, за тэгээд зөвхөн ургамал идэштэн тураг амьтдын л махыг хүнсэлдэг. Мах иддэг амьтныг агнаж идвэл хүн өөрөө хүний махан хүнстэн болно. Загас, шувуу хоёрыг иддэггүйгээ “Хурмастын амьтан, лусын амьтан” гэдгээр тойруулан аргалж, үр хүүхдээ зэрлэг догшин болгохоос сэргийлдэг. Гэтэл махсаагүй үедээ ч дэргэдэх хүндээ өгөхгүй харамлаад, дээд уруулдаа хүргэхгүй дурлаад идээд байдаг морио “Ажнай минь, адуу минь, хөл болдог хөлөг минь” гээд сүлдэндээ тахиад байдаг өчүүхэн ухааныг яана аа?! Харин Өргөө, Хүрээнийхээ сүлдийг хурмастын хаан хангарьдаар төлөөлүүлсэн өвөг дээдсийнхээ өргөн ухаантайг хэлээд яана! Хангарьдын саварт орсон ч гэсэн бас тэр сүлдэнд нь лусын хаан могой байж л байгаа юм даа…

Гурав. Төгсгөл буюу нэрийг нь өөрчлөх чиглэл өгөөч ээ, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч өө!

Тийм ээ, Өргөөгийн хуучин сүлдийг Ардчилсан хувьсгалын ачаар эргэн сэргээсэн. Нийслэлийн хэн гэдэг засаг даргын, аль эсвэл ИТХ-ын даргын үед ийм зоригтой шийдвэр гаргасныг би мэдэхгүй. Тэр хүнд талархсу. Харин “Улаанбаатар” гэдэг, “өстний өвдөг чичрүүлсэн” сүрт нэрийг солиогүй нь дутуу алсан могой лугаа адилхан. Гэтэл ардчилсан үзлээрээ манайхаас хаа хамаагүй хол хоцорсон ард түмнүүд Дэлхийн хувьсгалын үзэл суртлын харгай, коммунист дарангуйлагчдын тушаалаар сольсон нэрүүдээ аль хэдийн өөрчлөөд хаячихжээ.
Жишээ татсу: (Өмнө нь завсрынх нь нэрийг, ард нь заяаных нь нэрийг бичлээ.) Ленинград-Санкт-Петербург, Сталинград-Волгоград, Сталинобад-Душанбе (Тажикийн нийслэл), Сталиногруд-Катовице(Польшийн аж үйлдвэрийн том хот), Сталин-Брашов(Румыны хот), Брежнев-Набережные Челны, Киров-Вятка, Устинов-Ижевск, Андропов-Рыбинск, Черненко-Чарджев. Энэ мэтээр Оросын болоод социалист лагерийн хүрээнд байсан олон улс орны нийслэл хийгээд бусад томоохон хотууд хуучин нэр, сүлдээ сэргээгээд амжчихсан байх юм. Манайх л харин таг чиг ээ.

Манай нэг угсааны Буриадын нийслэл Дээд Үүдийг (түргэн урсгалт Үүд голын нэрээр нэрлэгдсэн энэ хотыг 1666 оноос Верхнеудинск нэрээр босгож эхэлсэн) Коминтерны заавраар 1934 онд Улаан-Үд нэртэй болгосон. Уг нь Үд биш, Үүд юм шүү дээ. Өргөөгөөс доошоо (урагшаа) Бээжин рүү явах замд байдгийг нь Замын- Үүд, дээшээ (хойшоо) Петербург руу явах замд байдгийг нь Дээд Үүд гэдэг байж. Дээшээ, доошоо, хойшоо, урагшаа онгойдог, хорвоо ертөнцтэй дуу чимээ, мэдээ зангаагаа авалцдаг хоёр үүд, хаалга гэсэн эрхэм утгаар тэр нэрсийг өгсөн биз. Гэтэл тэр лүү маань мөн л улаан будаг цацаад, “Үд дундын улаан наран” гэдэг коммунизмын бэлгэдлийн нэр өгчихсөн. Өнөө хүртэл өөрчлөхгүй л байгаа. Ах, дүү хоёр “улаанууд” маань ард түмнээ айлгаж байсан нэрэндээ ямар ч их хайртай юм бэ дээ.

Социализмын үед Улаанбаатарт маань Сталины хөшөө байдаг хэмээн зарим монголчуудыг “ханхалзахад” орос, гадаад оюутнуудын нүд орой дээрээ гардаг байлаа. “Танай Цыденбал тэнэг хүн юм даа” гэдэг байсан. Ардчилсан хувьсгалын ачаар түүнийг буулгаад хаячихсан. Харин дэлхийн бөмбөрцгийг оюун санааны хувьд хоёр хуваан цусан далайд живүүлсэн Лениний хөшөө гадаадын жуулчдыг хүлээн авч “нүүрээ тахалдаг” таван одтой ч гэл үү “Улаанбаатар” (бас л улаан баатар) зочид буудлынх нь өмнө сүндэрлэсээр л байгаа. Янхнууд хүртэл эсэргүүцлээ илэрхийлж байгаа юм шиг дорд үзэн, хажууд нь цуглардаг байсан гэл үү? Гадаадын жуулчид, төрийн хийгээд төрийн бус зочид, төлөөлөгчид мөн ч их гайхаж байгаа даа.
Түүний оронд харин монголчуудынхаа оюуны гэгээрэлд үнэлж баршгүй их түлхэц өгсөн академич Цэндийн Дамдинсүрэн гуайнхаа хөшөөг босгочихвол мөн ч сайхан аа даа. Энэ “Улаан” баатарт маань тэр их хүний хөшөө байтугай цээж баримал ч байдаггүй нь ичгэвтэр байтугай, үндэстний их эмгэнэл! Дорнодын төв дээр л хөөрхий минь, зураач Гантуяа агсны зургаар босгосон босоо хүний дайтай намхан хөшөө торойж буй… Шоовдорхон…

Үүн лүгээ нэгэн адил, буриадууд маань бидний “цагаан ясны хугархай, улаан цусны нөжирхэй” гэсэндээ мөчөөгөө өгөхгүй нийслэлдээ таван метр өндөр Лениний толгойн хөшөөг залсаар л байна. Тэр нь дэлхийн рекорд хөшөө л дөө. Дэлхийн рекорд юмыг буулгаж болдоггүй. Бас тэгээд Москвагийн амыг хардаг улс юм чинь. Харин… манайд байгаа хөшөө юугаараа рекорд юм бол? Уг нь бол манайхан хэн нэгний амыг харах шаардлагагүй дээ.

Бүр эцсийн төгсгөл

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 13 дугаар зүйлийн 1-д “Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хот мөн” гэж заажээ. Тийм болохоор Улаанбаатар хэмээх энэ аймшигтайгаас гадна сүнс сүлдэр гээч нь таардаггүй нэрнээсээ салахын тулд Үндсэн хуулиндаа заавал засвар оруулах хэрэгтэй. “Нийслэлийн Иргэдийн төлөөлөгчид” гэдэг “будааны хүүхдүүд” жижигдэнэ. Тэднүүс хууль санаачлах эрх бүхий хэн нэгэнд Үндсэн хууль өөрчлүүлэх санал оруулахаас ч гөлөлзөнө. Засгийн газар элдэв хаяг, үнэмлэхээ өөрчлөх зардлаас нь айгаад тийм засвар хийх төсөл оруулж чадахгүй. Оюун санааны удирдагч гэхээр хүн байхгүйн л харгай. Оюун санааны удирдагчгүй ард түмэн мөхдөг.

Тэгэхээр “Нийслэлийнхээ нэрийг сольчихъё, Өргөө гэдэг хуучин нэрийг нь сэргээчихье” гэх утгатай хуулийн төслийг зориглон барьж авах хүн байна уу? УИХ-ын “эрхэм” хэмээгдэгч гишүүд та нар чинь нэг хуулийн өөрчлөлтийн төсөл санаачилбал 10 саяын хөлс авдаг болсон гээ биз дээ? Тархи толгой хэрэг болно гэж айх юмгүй шүү дээ. Ганцхан богинохон өгүүлбэрээр “Монгол Улсын нийслэл ӨРГӨӨ хот мөн” гээд л заачихна. Бусад нь техникийн асуудал. Эсвэл Ерөнхийлөгчдөө л найдахаас...

Орчуулагч, чөлөөт сэтгүүлч Ж.Нэргүй.
Өргөө. 2010.02.21

Эх сурвалж:
“Өнөөдөр” сонин. 2010 оны 03 дугаар сарын 03. №051

I can only imagine

2010-03-31T20:39:00.006+08:00

Төрөх үед хүй нь хүзүүгээ ороосноос болон гэмтэж, тархи болон сэтгэцийн саажилттай төрсөн Rick хүүг найман сартай байхад,
-Насан туршдаа хөдөлж ч чаддаггүй “ургамал-хүн” болох тул хүүгээсээ татгалз хэмээн эмч нар эцэг, эхэд нь зөвлөж байжээ.

Харин эцэг, эх нь төрүүлсэн үрээсээ татгалзахыг хүссэнгүй. Хүү нь компьютер сурч эцэг, эхдээ өөрийн хүслээ бичсэн эхний үг нь, “Гүймээр, гүймээр байна.”

Эцэг нь саажилттай хүүгийнхээ туйлын хүслийг биелүүлэх, хүүгээ гурван төрөлт гүйлтийн тэмцээнд оруулахын тулд өөрийн бүх зүйлийг орхин дугуй унаж, усанд сэлж сурч байгааг харсан хүмүүс “Чи, солиороо юу, ийм хүүхдийг гүйлтийн тэмцээнд яаж оруулах юм бэ?” гэцгээж байлаа.

Харин эцэг нь хүүгээ үүрэн бэлтгэсээр, гурван төрөлт гүйлтийн тэмцээнд оролцож эхэлжээ. Өглөөний 07.00 цагаас эхлэн шөнийн 12.00 цаг хүртэл 17 цагийн турш үргэлжилдэг энэ тэмцээнд эцэг, хүү хоёр дугуйгаар-180,2 км
усанд сэлэлтээр-3,9 км
марафон гүйлтээр-42,195 км-ыг анх 16 цаг 14 минутад туулж байсан бол байнгын тасралтгүй бэлтгэл, дасгалын үр дүнд тэдний амжилт 13 цаг 43 минут 37 секунд болон өсчээ.

1982 оноос 2005 он хүртэл гурван төрөлтийн тэмцээнд нийтдээ 206 удаа оролцсон эцэг нь эдүгээ 65 настай, хүү нь 39 настай. Хүү Rick нь:
-Аав аа, та байгаагүй бол би энэ бүхнийг хийж чадахгүй байсан гэхэд эцэг Dick нь:
-Хүү минь, чи байгаагүй бол би энэ бүхнийг хийхгүй байх байсан гэж хариулдаг ажээ.

Хүү Rick нь хожим компьютерийн мэргэжлээр дээд сургууль төгссөн бөгөөд түүний бичих дуртай үг нь Ариун Библи дэх
“Надад хүч өгөгч Түүгээр би бүгдийг хийж чадна”
Филиппой 4:13

Тийм ээ,
Бурханы өгсөн хүчээр, биднийг хайрладаг хүмүүсийн тусламжаар
бид бүгдийг хийж чадна.

Эх сурвалж: http://blog.daum.net/mongollove

"Чи минь байгаа хойно..."

2010-03-25T14:10:00.004+08:00

"Насаараа чи минь дэргэд байгаа хойно
Болно доо болно хоёулаа..."

Чойномын ертөнцөд тавтай морил!

2010-03-19T18:29:00.003+08:00

Өнөөдөр 15.00 цагаас Дүрслэх урлагийн музейн нэгдүгээр давхарт байрлах Монголын Урлагийн Зөвлөлийн Улаан гэр галерейд нэгэн сонирхолтой үйл явдал болж өнгөрлөө. Тэнд, Р.Чойномын орчуулсан Расул Гамзатовын “Кавказ аялгуу” хэмээх хайр сэтгэлийн тухай номын хурим, мөн “Чойномын ертөнц” вэб сайтын нээлт болсон юм.

Монголын их утга зохиолын хүрээлэнгийн үе үеийн төлөөлөл
Дамдинсүрэнгийн Урианхай,
Долгорын Нямаа,
Ломбын Нямаа,
Шаравын Сүрэнжав,
Дөнгөтийн Цоодол,
Гомбожавын Мэнд-Ооёо,
Баатарын Галсансүх болон орчуулгын арслан
Готовын Аким,
Жигжидсүрэнгийн Нэргүй,
Цэвэгжавын Цэрэн,
Юрий Кручкин мөн зураач С.Төгс-Оюун, сийлбэрч Цагаан-Өвгөн зэрэг найрагч Чойномыг хүндлэн дээдэлдэг номын садангууд хүрэлцэн ирсэн байлаа. Дуу хууртай, шүлэг найрагтай, Чойномын зурсан гар зургийн үзэсгэлэнтэй, дээр нь улаан цагаан дарс сөгнөсөн, уяхан туяхан охид хүүхнүүд олонтой эл баярын тухай зав гарвал дараа дэлгэрэнгүй бичнэ ээ.

Харин энэхэн зуур эрхэм Та
“…Ад үзэгдсэн номын минь гар бичмэлийг
Алтаар үнэлэх цаг заавал ирнэ” хэмээн нэгэн цагт бичиж байсан “Чойномын ертөнц” вэб сайтад тавтай морил!

Түүний мөнх оршин буй
газрын хаяг нь: http://www.choinom.mn/

“Хорвоод ганцхан ЭЭЖДЭЭ”

2010-03-08T09:23:00.005+08:00

Эмэгтэйчүүдийн баярын өдрийг тохиолдуулан ертөнцийн дөрвөн зүг, найман зовхист аж төрөн суугаа Монголын саран гоо ээжүүд, хүний сайн хань, сайхан бүсгүйчүүд, үзэсгэлэнт бяцхан гүнж нартаа аз жаргал хүсэн ерөөе.

Энэ сайхан өдрийг угтан түрүү жил бичиж байсан бичлэгээ дахин оруулж байна. Өнгөрсөн жилийн өдийд ижий маань БНСУ-д буй дүү нар дээр минь өвөлжиж байсан билээ. Харин бие нь жаахан чилээрхсэнээс болоод энэ баярын өдрийг эмнэлгийн ор бараадан өнгөрүүлж байна.

Өглөө босоод аагтай цай чаначихлаа. Одоо хэдэн сайхан халиартай хуушуур хийгээд муу ижийдээ дэгдээд очноо. Энэ хорвоод амьд явахдаа, эргэж очих ээжтэй, эрхэлж нялхран үнсүүлэх “Бурхан”-тай байх ямар сайхан юм бэ?
Ижийдээ нэг үнсүүлээд ирье дээ...

“Анхаараарай. Улаанбаатараас Сөүл орох зорчигчид ачаа тээшээ бүртгүүлнэ үү!” гэх дуунаар ижий минь өндөлзөн “Миний хүү, одоо хоцрох нь байна шүү” гэв. БНСУ-д ажиллаж, суралцаж байгаа дүү нар дээр минь өвөлжихөөр явах гэж байгаа ижийгээ гаргаж өгөхөөр онгоцны буудалд ирсэн би хэрэндээ л сандарч байлаа. Ганцаархнаа явж байгаа настан буурал ижийгээ амьтан хүнд захих санаатай буудлын заалаар нэг гүйлээ дээ. Зүс таних хүн тааралдах байгаа гэж дотроо горьдон хүн хүний царай харж яваад нэг харвал ижий минь ачаа бараагаа сандал дээр орхиод өндөр нуруутай залуутай тээр хол ярьж зогсоно. Би ч сандраад хар гүйхээрээ ирж чемодан савыг нь аваад тэр хоёр дээр очлоо. Гэтэл ижий маань аминдаа надад тус болох санаатай Сөүл нисэх хүн сураглаж, хань бараа хайж байсан юмсанж. Тэнэг үр нь тэр сайхан сэтгэлийг нь яаж мэдэх вэ дээ. Бухимдсандаа болоод “Би таныг хаашаа ч хөдлөлгүй ачаагаа хараад энд сууж бай гэсэн биз дээ? Гэтэл хамаг юмаа хаяад таньж мэдэхгүй хүнтэй яриад явж байх юм. Юмны гай гэж хэцүү шүү дээ. Яг нисэхийн даваан дээр хамаг юмаа алдвал яана. Энэ түмэн хүний дунд та бид хоёр ганц чемоданаа алдчихвал яах юм бэ? Гар хоосон нисэх болно шүү дээ” гээд л урсгаж өглөө. Намайг ингэж цамнаж байх зуур ижий минь дув дуугүй сонсоод сууж байснаа “Миний хүү битгий бухимдаж цухалд аа” гэдэг байна шүү. Хэлэх үг ч олдсонгүй.

Гурван хүү төрүүлж өсгөснөөс сүүлийн хэдхэн жилийн дотор ойр ойрхон хоёр хүүгээ алдаж ганц надтайгаа үлдсэн ижий минь надад амиа тавьна. Газар дээр ганц үлдсэн хүүдээ янз бүрийн муу зүйл тохиолдох вий гэж бодохоор сэтгэл зүрх нь шаналдаг бололтой юм. “Ууж идлээ, наргиж цэнгэлээ” гэдгийг минь сонсоод хичнээн ч шөнө нойргүй хоносныг нь хэн мэдэх вэ дээ? “Миний хүү, чи битгий архи уугаач! Ээж нь чамайг согтуу явна гэж сонсохоор айгаад байх юм. Чи элэг зүрх муутай хүн. Ууж идэж яваад энд тэнд ойчоод өгвөл эргэж босохгүй шүү дээ. Ээжээ битгий тэгж зовоогоорой” гэхэд нь ”Та дэмий юманд санаа зовж суух юм. Би яах ч үгүй” гэхээс өөр олигтой тайлбар хэлж сүү шиг сайхан сэтгэлийг нь засч аргадаж чаддаггүй би мөн ч тэнэг хүн шүү.

Үймж бужигнасан олны дундаас хүүгээ нүдээр хайж зогсоо ижийгээ хараад тэгэхэд нэг их өрөвдөж билээ. Найман хүүхэд төрүүлж өсгөсөн ная дөхөж байгаа миний муу ижий чихэр шоколад, амттанаар дүүргэсэн цүнх саваа бариад олны дунд учраа олохгүй зогсохыг би анх удаа харж байгаа минь тэр. Урьд өмнө нь хэд хэдэн удаа нисэхдээ сайн дүүгийн буянд ачаа тээш, бичиг баримтаа бусдаар янзлуулаад, тусгай өрөөнд тухлан, улаан дарс шимсэн шиг үдүүлж байсан ижий маань энэ удаа ёстой сандарсан байх аа. Ижий минь гаалийн үзлэгээр ороод цааш шалганы бүсэд орсон хойноо ч эргэн эргэн харсаар байж билээ. Урьд нь хэзээ ч тэгж байгаагүй болохоор би ч айчихлаа. Юуны өмнө муу л юм бодлоо. “Ижий минь яагаад тэгж их эргэн эргэн харав аа? Юу зөгнөж ёрлосон юм бол доо” гэж бодоод орой нь Сөүл рүү залгаж дүү нартайгаа ярьлаа. Хамгийн түрүүнд л “Ээж сайн явж хүрэв үү?” гэвэл “”Дажгүй явж ирлээ. Сая тосож аваад явж байна” гэхээр нь “би ярья” л гэлээ.

-За, ээж минь сайн явж хүрэв үү? Замдаа ядрав уу?
-Сайн явж ирлээ. Ядарсангүй ээ.
-За яамай даа. Та яагаад онгоцны буудал дээр намайг эргэн эргэн хараад байсан бэ? Би ч бүр санаа зовлоо шүү дээ.
-Ээж нь хүүгээ яагаад алга болчихов? Ижийгээ онгоцонд оруулж өгөхгүй байсан юм байх даа гэж бодоод...
-Ээ, ээж минь дээ. Тэр чинь хориотой бүс. Юу гэж хүүг нь тийшээ оруулах вэ дээ. Харин ч би амьтан хүн гуйж байж таныг гаалийн бүс өнгөртөл гаргаж өгсөн. Тэрнээс чинь цаашаа намайг оруулдаггүй юм шүү дээ.
-Аан. Ээж нь харин хүүгээ онгоцонд оруулж өгөх байх гэж бодоод л хайгаад хараад байсан юм гэдэг байгаа. Ээж минь дээ, ээж минь...
Би таньдаа эмэгтэйчүүдийн баярын өдрийг тохиолдуулан Далай ламын тарни шившлэгтэй эрдэнийн үрэл, ариун Гангын рашаан сэлтийг илгээж чадсангүй ээ. Хүүгээ өршөөгөөрэй.
Харин таньдаа нэгэн сайхан дууны шүлэг хэрхэн бүтсэн түүхийг сурвалжлан бичиж илгээлээ. Мянга мянган уул усны цаана суугаа ижийдээ барих бэлэг минь болог. Бас миний адил ижийгээ санаж суугаа хонгорхон үрс нь энэ сайхан дууны түүхийг уншиж, сэтгэлээ зөөллөн элгээ дэвтээх болтугай!

Монгол улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, яруу найрагч С.Оюуны “Хорвоод ганцхан ээждээ” хэмээх нэгэн сайхан дуу бий. Ээждээ хайртай хүн бүрийн сүлд дуу болон түгсэн энэ дуу хэрхэн бүтсэн түүхийг сонсохоор яруу найрагчийг зорьсон юм. Янжинлхамын хишигт яруу найрагчийн хуучилсан нь:

-“Хорвоод ганцхан ээждээ” дууг 1983 онд зохиосон. Дуу зохиох болсон түүх бол Чинзоригтой хамаатай юм. Чинжиг бид хоёр хоёулаа Булган аймгийн Могод сумын улсууд. Нэг аймгийн, нэг сумын улс гэдгээ хожуу мэдсэн л дээ. Чинзориг бол айлын ганц хүү. Нэг эгчтэй. Чинзоригийн ээж нь одоо ч амьд байгаа шүү дээ. Өндөр настай хүн бий. Ээж нь тэр эгчтэй нь байгаа.

Ээжийг нь би таньдаг, тэдний манай хоёр нэг байшинд амьдардаг байсан юм. Ээж нь киноны дугуй хайрцаганд улаан тамхи хийчихээд ороож татдаг хүн л дээ. Миний ээж бас тэгж улаан тамхи татдаг хүн байсан. Чинзоригийн ээж тэгж тамхи татдаг нь миний ээжтэй их адилхан харагдана. Тэгэхэд миний ээж бурхан болчихсон байсан л даа. Ээж минь бурхны оронд очсон учраас амьд сэрүүнд нь хүндэлж асарч байх минь яав даа гэж их харамсдаг байлаа. Харин Чинзориг бол ээж нь байгаа болохоор над шиг тэгж ээжийгээ гэхгүй байхгүй юу. Би тэгээд бодсон л доо. “Чинзоригт дууны үг бичиж өгье. Хүн ээжийгээ хайрлах ёстой. Бид адилхан залуу улс шүлэг уншаад л наана цааныг бодохгүй залуу нас явж байна. Ийм дууны үг бичвэл нэг юм бодох байх” гэж бодсон юм. Тэгээд энэ дууныхаа үгийг бичсэн. Тэр үед бичгийн машин, компьютер энэ тэр гэж байхгүй, гараараа сараачаад л огчихсон. Мань эр пиджакныхаа хармаанд хийгээд л алга болсон. Тэгээд сургуульд яваад өглөө. Хойтон жил нь ирээд хэлж байнаа. “Би нөгөө дуунд чинь ая хийчихсэн. Манай Шавардолоовсогын /Свердловск хот/ сүлд дуу болсон шүү дээ, таны дуу” гэдэг юм байна.

“Нэгэнт ая хийсэн юм бол энэ дууг Зохиолчдын хорооны яруу найргийн секцээр батлуулья. Тамга даруулаад радиогийн алтан фондод өгье” гэж бодоод тамга даруулж аваад радиогийн алтан фондод аваачиж өгтөл аваагүй. Т.Чимэддорж гуай тэгэхэд радиогийн хөгжмийн редакцын дарга байсан юм. “Нас тогтох сайхан” гээд л олон гоё дуу хийсэн хүн шүү дээ. Чухам яагаад аваагүйн учрыг мэдээгүй. Тэр үед дууны шалгуур их өндөр байсан л даа.

Дараа нь энэ дуу ард түмний дунд дуулагдсаар байгаад л радиогийн алтан фондод орсон доо. Эхлээд Свердловскийн оюутнууд дуулаад, дараа нь хүмүүс дуулаад, сүүлд нь Төмөрхуяг авч дуулаад. Төмөрхуяг сүүлд хэдэн хийлчидтэй хамт дуулж радиогийн алтан фондод бичүүлсэн юм билээ. Төмөрхуяг өөрийнхөө концертийг бичүүлэх гэж л бичүүлсэн болохоос би зохиогчийн хувьд бичүүлээгүй. Чинзориг ч бичүүлээгүй. Радиогийн алтан фондод орсон түүх нь тийм.

Энэ дуутай холбоотой бас нэг сонирхолтой түүх байдаг юм. Манай нэг дүү Шаамарын тракторын курст сурч байгаад зодоон нүдээнд холбогдоод шийтгүүлвээ. Тэр дүү маань бурхан болсон л доо, зайлуул. Шоронд нэг жил суудаг юм байнаа. Хэцүү нэртээс гарч ирсний дараахан нь бас тэндээс гарч ирсэн улс танимгайрхаад манайхаар ирдэг байлаа. Тэгэхэд тэр хүмүүсийн тэмдэглэлийн дэвтэр дээр миний энэ дууны
Хорвоод намар ирдгийг мартсан
Хонгор хүүгээ уучлаач ээжээ гэдэг хоёр мөр байх юм. Тэд “Өө, та зохиосон юм уу? Нарсанд байгаа улсын олонхийнх нь тэмдэглэлийн дэвтэрт таны энэ дууны шүлэг байдаг юм шүү дээ” гэж надад хэлж байсан. Тэгэхэд л би миний энэ дуу, энэ бадаг нь хүмүүст их хүрсэн юм байна даа гэж бодож байсан. Түүх нь гэвэл ийм.

Paul Mauriat

2010-03-03T20:23:00.005+08:00

Францын нэрт хөгжмийн зохиолч, удирдаач Paul Mauriat 1925 оны 3 дугаар сарын 4-нд мэндэлжээ. Түүний 85 насны ойд зориулан маргааш БЦДБЧ-ын хамт олон Офицеруудын ордны соёлын танхимд үнэ төлбөргүй концерт тоглох аж. Тоглолтод тус чуулгын эстрадын симфони найрал хөгжимчид оролцож, түүний сонгодог бүтээлийг тоглох юм гэнэ. Би урьдчилаад өөрийн блог дээр мөн үнэ төлбөргүй тоглолт зохион байгуулахаар шийдлээ. Тавтай морил.

Гавьяат тамирчин Б.НАРАНБААТАР: Эгч ээ, мөнгө байхгүй, ЧимхчиХ

2010-02-26T19:21:00.004+08:00

Алдарт Мэгдийн Хойлогдорж, Цэдэндамбын Нацагдорж, Буяндэлгэрийн Болд, Авирмэдийн Энхээ, Оюунбилэгийн Пүрэвбаатар нарыг залгамжилж дэлхийн аваргаас чөлөөт бөхийн төрлөөр хошой медаль хүртээд буй хүчтэн бол гавьяат тамирчин Баяраагийн НАРАНБААТАР бөлгөө. Түүний анхны үндсэн багш нь гавьяат дасгалжуулагч Хангайн Намшир бол УБИС-ийн оюутан байхаас нь ирээдүйтэй бөх болохыг нь таньж зах зээлийн хүнд үед зардал мөнгийг нь олж, гадаадад олон улсын тэмцээнүүдэд оролцуулж, Болгарын Дан Коловын нэрэмжит тэмцээний аварга болгож, дэлхийд таниулснаараа Б.Баттулга дасгалжуулагч мөнхийн гавьяатай.
Дэлхийн аваргаас 2005 онд хүрэл, 2007 онд мөнгөн медаль хүртэж, Монгол хэмээх нэгэн нэрийг ертөнцийн чихнээ олонтаа дуурсгаж яваа залуу гавьяат бага насаа ийн дурсах.

Нүүдлийн шувуу шиг л...

-Миний төрсөн газар Дорнодын Чойбалсан хот. Одоогийн Хэрлэн сум. Ээж минь Дорнодынх. Харин аав Төв аймгийнх. Хоёулаа эмч мэргэжилтэй. Гэсэн ч цэргийн газар ажилладаг болохоор тушаалаар ийш тийшээ олон нүүсэн. Намайг хоёр настайд хот руу шилжиж, Биокомбинатад ирснээ удалгүй Хөвсгөл рүү, тэндээсээ Төв аймаг руу, дараа нь Сэргэлэн сум руу, сүүлдээ Биодоо эргэн ирж тогтон суурьшсан. 1988 оноос хойш. Тэгэхээр бага нас минь нүүдлийн шувуу шиг л энд тэндгүй явж өнгөрсөн гэсэн үг.
Би хоёр эгч, нэг ахтай. Цэцэрлэгт явах нь явж байсан. Цэргийн ангийн хэдхээн хүүхдийн л хамт. Вагончикт. Сэргэлэнд байхад ойролцоох элсэн дээр очиж их тоглодог сон. Ах бид хоёр аавдаа загнуулан барин. Элс нураад дарагдчихвал яана гээд л. Дунд сургуульд би Төв аймгийн хоёрдугаар арван жил наян долоон онд шинээр ашиглалтад ороход элссэн. Долоон настайдаа. Тэндээсээ Хан-Уул дүүргийн 10 дугаар сургуульд ирж байв.
Аав залуудаа хөнгөн атлетикт муугүй байсан гэдэг. Түүнийг нь дууриасан уу, би багын л их хурдан гүйдэг байв. Хавар, намар сургуулийн спартакиадаар гүйлт, уртын харайлтад байр эзэлнэ. Мөн гар дээр суниахдаа хэнд ч мөчөөгөө өгөхгүй. Бөх гэхээсээ хөнгөнд л илүү. Гэхдээ бас барилдана. Ангийнхнаасаа нэг л хүүхдийг дийлэхгүй. Тэр нь одоо хөдөлгөөнт эргүүлийн газар ажиллаж байгаа.

Био руу олон удаа явган гүйсэн

-Хичээлийн хувьд жигд дээ. Тэрэнд, энэнд нь илүү сонирхолтой байсан гэлтгүй. Зургадугаар ангид байхдаа би каратэгийн секцэнд нэг хэсэг явсан юмдаг. Сүүлдээ сонирхол жаахан буураад гарчихсан. Тэгж байтал манай Энхтөр гэдэг найз бөхийн секцэнд орохыг санал болгосноор дагаж “Хөдөлмөр” нийгэмлэгийн Х.Намшир дасгалжуулагч дээр ирж байв.
Эндээс л миний бөхийн гараа эхэлсэн. Анх нэг их шалгаж барьсан юм байхгүй ээ. Сонирхлын дагуу л. Хичээлээ тараад хотод ирж 15-17 цагийн хооронд бэлтгэлээ хийнэ. Биднийг тарангуут залгуулаад томчуудын бэлтгэл эхэлнэ. Тэдний бэлтгэлээ хийхийг харах нэн сайхан. Хүсэхэд хясах гэгчээр багш нар хөөгөөд байлгахгүй. Хааяа үлд үлд гэхэд нь бөөн баяр. Гэвч тэнд байгаад байж чадахгүй. Сайндаа л 20-30 минут харна. Био руу явах унаагүй болчихдог болохоор аргагүйн эрхэнд явахаас яалтай.
Томчуудын бэлтгэл хийхийг жаал харчихаад автобусанд чихэлдэн чихэлдэн суугаад Нисэх ороход цаашаа явах унаа байхгүй. Бүгд зогсчихсон байна. Тэгэхээр нь яахав, өвлийн хүйтэн гэхгүй Био руу мөн ч олон удаа явган гүйсэн дээ, Энхтөр бид хоёр. Орос бакиалтай долоон км газар гүйхэд ядрахгүй ч даараад хөл өвдгөө хүртэл мэдээ алдаад очдог сон.

Автобусны мөнгөтэй л бол
өлсөж цангах юу ч биш

-Гэр хорооллын амьдрал сайхандаа ч сайхан, хэцүүдээ ч хэцүү. Усаа зөөнө, мод түлээгээ хагална. Тоглох, эрхлэхээ ч бас мартахгүй. Зун Туулын хөвөөнд өнжинө. Сэлнэ. Өвөл чаргаар гулгана. Худгийн ойролцоох гудамжинд тогтсон мөсөн дээгүүр пааран дээр элгээрээ дарж хэвтээд “явж өгнө”. Аюултай юм их хийдэг байжээ.
Секцэнд явахад аав, ээж эхэндээ дуртай байгаагүй. Газар холоос гадна унаа унш ховорт хүүхэд нь үдэш оройтоод байхаар ямар ч аав ээж санаа нь зовохгүй байж чадахав. Өдөр хичээлээс ирэхэд хоол цай байхдаа байна, байхгүйдээ байхгүй. Байхгүй байна гээд унжийлгүй хоосон чигээрээ бэлтгэлдээ гараад туучихна. Надтай хамт секцэнд сайн сайн хүүхэд олон явдаг байсан. Гагцхүү тухайн цагийн бэрхшээл зовлонгоос шантраад олонх нь бөхөө орхисон.
Автобусны мөнгөгүй үе зөндөө таарна. Кондукторт чимхүүлнэ. “Эгч ээ, мөнгө байхгүй, намайг чимхчих” гэж хэлж үзнэ. Хөөгдөөд бууна. Дараагийн автобусны кондукторыг гуйна. Бас л хөөгдөөд бууна. Олон буусан даа. Хоол ундны тухай бол ярихын ч хэрэггүй. Автобусны мөнгөтэй л бол хоол ундгүй өлсч цангаж явах бол юу ч биш.

Анхныхаа оролцсон тэмцээнээс хүрэл авсан

-1994 он. Бөхийн секцэнд ороод яг гурван сар хичээллэсний дараа гавьяат тамирчин А.Энхээ ахын нэрэмжит тэмцээнд орж байв. Энэ миний хамгийн анхны, хамгийн том тэмцээн байсан. Анхны медалиа авсан. 37 кг-д манай “Хөдөлмөр”-ийн Баяржаргал түрүүлж, Энхтөр маань хоёрт орж, би гуравт орсон юм. Нэг секцны гурван хүүхэд алт, мөнгө, хүрэл авсан нь сайхан байв. Их урам орсон.
Тэмцээнд орвол медаль авдаг гэсэн төсөөлөл ч үгүй амьтан чинь бэлтгэл дээр өмсдөгтэйгээ л очсон юмдаг. Шагналын тавцан дээр гараад зогсч байхад сонин санагдаад л. Хүрэл медаль хүртэж, мянган төгрөгөөр шагнуулаад сар мөнгөөр тасраагүй явсан шүү. Аа бас медаль авсан гээд хүмүүс тав, арван төгрөг өгсөн нь ч их нэмэр болсон.
Нааяа багш техник их заана. Хөшүүргийн хуулийг маш сайн мэддэг хүн. Эхэндээ би хэлж ярьж байгааг нь сайн ойлгодоггүй байсан, үнэнийг хэлэхэд. Ямар сайндаа л “Наранбаатар аа, мал аа, би чамд зургаан жил монголоор хэлж заалаа. Чи ерөөсөө ойлгохгүй юм. Чамд би мэхнээс гадна монгол хэл зааж байна шүү” гэж байхав. Нэг хэсэг багшийн хэлж байгаагийн наадах цаадахыг ялгаж ойлгохгүй үе байдаг шиг ээ. Тэр үе нь өнгөрсөн үү яасан багшийн хэлж, зааж зурж байгаа нь ойлгогдож эхэлсэн. Би үүн дээрээ ингэх юм байна шүү гэх зэргээр.

ТҮЦ-ний дэргэд жууцай зардаг байв

-Том болоод... эмч болно л гэж боддог байлаа. Аав, ээж минь эмч болохоор ч тэгдэг байсан байж болох. Амьдралын хүнд бэрх шалгуурыг давахын тулд хүүхэд гэлтгүй зүтгэнэ. Зуныхаа амралтаар голоос загас барьж худалдана. Долоон сарын эхээр жууцай ургачихдаг шүү дээ. Түүнийг түүгээд Сансарын түнэлийн хажуугийн ТҮЦ-ний хажууд суугаад зардаг байж билээ. Зургадугаар анги төгссөн жилээ. Мөн хотын гааль дээр очиж гурав, дөрвөн мянган төгрөгийн хөлстэй чингэлэг буулгалцана. Гурав, дөрвөн мянган төгрөг гэдэг их мөнгө. Аль болгон аав ээжээсээ мөнгө гуйхав гэхдээ л шүү дээ.
Аав, ээж цэргийн ангид ажилладаг болохоор цэргүүдийг музей үзүүлэхээр явахад нь харин дагаж зөндөө явдаг байв. Аа бас долдугаар анги төгссөн жилээ барилга дээр ажилласан юм байна. Шавар зөөнө. Тэгэхдээ цэргийн хоол их идсэн. Цэргийн алба хаагаагүй ч гэсэн хоолыг нь идээд үзчихсэн л хүн дээ, би.
Наймдугаар ангид байхдаа Орост болох тэмцээнд оролцохоор амьдралдаа анх удаа хилийн дээс алхаж байснаа мартдаггүй. Замын зардал олдохгүй, аав ээжийгээ арван хэдэн мянган төгрөгийн өр зээл тавиулан барин. Улан-Үдэд болсон тэмцээнээс хүрэл медаль хүртээд их баярласан даа. Шагналд нь хойноос пүүз, шорттой л ирсэн дээ. Зохион байгуулсан газар нь өгсөн сөн.

Яагаад үсээ засуулдаггүй юм

-Намайг шар царайтай болохоор шар л гэдэг байв. Ах бид хоёрыг нэг удаа эгч үсээ засуул гээд. Яг тэр орой цахилгаан тасраад. Бид хоёр ч далимдуулаад муухай засчихна гэсэншүү юм яриад өнгөрөв. Тэгтэл аав үдэш хөөж босгоод гадаа гаргачихдаг байгаа. Өвөл шүү дээ, нэгдүгээр сард. Богино өмднөөс өөр хувцасгүй нүцгэн. Хоёр гурван минут болсны дараа оруулж ирээд “Яагаад үсээ засуулдаггүй юм” гээд хусаад хаячихдаг юм. Мулзайтал нь, өл халзан болгоод. Аав минь их хатуу зарчимч хүн л дээ.
Яахав, мөнгөн толгойтой амьтан хичээлдээ очлоо. Ичиж байгаа гэж жигтэйхэн. Хүмүүс буруугаар бодох байх гэхээс. Дээр үед толгой нь бөөстөхлөөр л үсийг нь хусчихдаг байсан гэж сонссон болохоор. Ангийнхан ч шоолж байна. Ядахад, тэр үед “Дугуйлан” гэдэг жүжиг тоглож байсан юм. Тэр жүжигт Жаргал багш гэж халзан нөхөр гардаг байхгүй юу. Түүний нэрээр үс ургатал хэсэг шоолоод намдаж билээ.
Дунд сургуульд байхдаа би урлагт сайнгүй байсан ч цэнгээнт бүжгийн арван хосын нэгэнд явж л байдаг байсан юм даа.

Охидтой үерхэх зав байгаагүй

-Миний төрсөн өдрийг нэг их тийм сүр бараатай тэмдэглэж байсныг санадаггүй. Хавар төрсөн болохоор хамаг юм ховор живэр болсон үе таардаг байсан биз дээ. Шинэ жилийн баяр л гоё баяр. Онц сурсны, мөн аав, ээжийн ажлын газраас гээд бөөн бэлэг авна.
Тухайн үед өвлийн өвгөний бэлэг үнэ цэнтэй юмны нэг байж. Одоотой адил байдаг л нэг зүйл байгаагүй. Бэлгэнд ганц нэгхэн л мандрин байх. Мандриныг цадталаа идэж үзэхсэн гэж боддог байж билээ.
Арваа төгсөхдөө би өсвөр үедээ хоёр удаа, залуучуудад нэг удаа улсын аварга болчихсон байв. Сургуулиас оны шилдэг сурагчаар шалгаруулан шагнаж байсан нь санаанаас гардаггүй. Сургуулийн нэр гаргадаг, энэ тэр гээд багш нар ч сайн.
Үнэнийг хэлэхэд, охидтой үерхэх цаг зав надад гараагүй. Долоо, наймдугаар ангид ороод хүүхдүүд хоорондоо үерхэж эхэлдэг шүү дээ. Яг тийм үеэр би бэлтгэл сургууль гэж яваад түүнээс их хол өнгөрсөн. Арваа төгсөөд цаашаа сураагүй, хоёр жилийн хугацаанд. Бөхөө хөөж ХОТШ клубт хичээллэсэн. Цалин мөнгө ч өгдөг байв. Гэтэл нэг жил болоод дампуурчихдаг байгаа. Үеийн хүүхдүүд бүгд сургуульд сураад л. “Юу хийж байна” гэхээр “Дээд сургуульд сурч байгаа” гэж шар хөдөлгөөд. Ингээд 1999 онд УБИС-д элсэн суралцсан даа...

Эх сурвалж: Ц.Галбадрах “Би багадаа”
төгсөшгүй цувралын дөрөвдүгээр дэвтэр

http://badrangui.blogspot.com/