Saturday, December 13, 2014

“СҮЛД МОДНЫ НААДМЫН ДУУ”



            


            Цалин мөнгөн тэнгэртээ
            Цасан угалз наадуулсан
            Цагаан торгон өмсгөлдөө
            Цацаг чимгээ сагсуулсан...

            Энэ дуугүйгээр шинэ жилийн баярыг төсөөлөшгүй. Төрийн шагналт хөгжмийн зохиолч С.Гончигсумлаа, соёлын гавьяат зүтгэлтэн яруу найрагч Ж.Бадраа нарын “Сүлд модны наадмын дуу” энэ жил 50 дахь удаагаа шинэ оноо угтана.
            Хагас зууны тэртээгээс эгшиглэсэн эл бүтээл хүмүүсийн сэтгэл зүрхэнд ямагт шинэ мэдрэмж төрүүлдэг. Гацуур шиг мөнхийн ногооноороо байдаг “Сүлд модны наадмын дуу” бүтсэн түүх сонин. 1959 онд Ж.Бадраа агсан үзэл суртлын алдаа гаргасан хэргээр нутаг заагдан Ховд аймгийн 10 жилийн сургуульд багшлахаар очжээ. Тэнд ажиллаж байгаад 1959 оны 12 дугаар сарын сүүлчээр түүний бие өвдөж, тархинд нь цус харван эмнэлэгт хүргэгдэж. Ухаан орохдоо цав цагаан орчинд хөвж явах шиг санагдсан гэдэг. Аажмаар сэргэснийхээ дараа цагаан халаадтай эмч, сувилагч нар нааш цааш гүйлдэж, тэр нь үүлэн дээр хөвж яваа юм шиг мэдрэмж төрүүлснийг мэджээ. Үхлээс аварсан эмч нарт баярласан сэтгэлээ илэрхийлсэн дуу хийх санаа тэр үед л төрж энэ сайхан бүтээл “мэндэлсэн” аж.
            Тэрбээр 1960 оны 1 дүгээр сарын эхээр биеэ эмчлүүлэхээр нийслэлд иржээ. Энэ үед уран бүтээлийн анд М.Цэдэндорж нь түүнийг эмнэлэгт эргэж очсон байна. Ж.Бадраа гуай нөгөөх шүлгээ түүнд өгч дуу болгох хүсэлтэй байгаагаа дуулгав. М.Цэдэндорж шүлгийг нь аваад “Утга зохиол” сонинд хэвлүүлсэн ч ая зохиох хүн гарч ирсэнгүй. Жил гаруйн дараа буюу 1961 онд Ж.Бадраа хөгжмийн зохиолч С.Гончигсумлаатай уулзаж шүлгээ үзүүлсэн гэдэг. Ингэж “Сүлд модны наадмын дуу” хэмээх сайхан бүтээл аялгуутай болжээ. Үг, ая нийлээд дуу бэлэн болсон даруйдаа олны хүртээл бололгүй жил гаруй “авдрын мухар”-т байжээ. Б.Зангад гуайг хүлээсэн ч юм билүү хэн мэдлээ. Ямартай ч 1962 оны сүүлчээр ардын жүжигчин Б.Зангад дуулж радиогийн алтан сан хөмрөгт бичүүлсэн байдаг.
            Энэ талаар Б.Зангад “1962 оны 12 дугаар сарын 25-нд С.Гончигсумлаа гуай намайг дуудаж, “Энэ дууг симфони оркестргүй төгөлдөр хууртай, Дуурийн театрын эмэгтэй найрал дуучидтай хамтарч дуулна шүү” гэв. Дуугаа аваад 29-нд Монголын радиогийн бичлэгт орлоо. Бичлэгийн үеэр шилэн хаалтны цаана С.Гончигсумлаа, Ж.Бадраа нар хараад зогсож байв. Залуу байсан болохоор тэр мундаг хүмүүсээс их сүрдэж байсан санагддаг юм. Тэгээд л 12 дугаар сарын 30-нд радиогоор цацсан. Үүнээс хойш өнөөг хүртэл он солигдох бүрт “Сүлд модны наадмын дуу” эгшиглэж, үе үеийн дуучид өөр өөрсдийнхөөрөө дуулсаар байна. Мөнхийн бүтээлийг анх удаа олны сонорт хүргэсэндээ баяртай байдаг” хэмээсэн.
            Эх сурвалж: “Өнөөдөр” сонин сэтгүүлч Г.Уянга /2011 он/

            Жич: Нэг л зүйлийн учрыг гайхаад олсонгүй. Надад буй дууны номууд дээр энэ дууны нэрийг “Сүлд модны наадмын дуу” гэж бичсэн байх юм. Гэтэл манай зарим дуучид “Шинэ жилийн вальс” гэж нэрлэж дуулаад байх юм. Хэзээ, хэн ингэж дууны нэрийг сольсон юм бол? Мэдэх хүн байвал хэлж өгнө үү.







Tuesday, December 2, 2014

Маркийн үзэсгэлэнд урьж байна



Монгол маркийн 90 жилийн ойд зориулсан үндэсний филателийн  үзэсгэлэнд Таныг урьж байна. Үзэсгэлэн 12 дугаар сарын 1-5-ны өдрүүдэд Монголын Үндэсний музейд гарч байгаа. 

Манай  филателистууд дэлхийн болон тивийн үзэсгэлэнд оролцож медаль хүртэж байсан шилдэг үзмэрийн дээжсээ сүүлийн 10 жилд ингэж нэг дор дэлгэж байгаагүй юм.

Та энэхүү үзэсгэлэнгээс Ч.Энхбатын “Монгол шуудангийн түүхээс”, С.Болдхэтийн “Монгол шуудангийн дугтуй, ил захидал”, Г.Ловорын “Д.Нацагдорж”, Ч.Содоогийн “Чингис хаан” зэрэг 11 цуглуулагчийн өөр өөр цуглуулгатай танилцах болно.

Мөн Монгол маркийн 90 жилийн ойд зориулсан дурсгалын марк худалдан авч, тусгай дугтуйнд ойд зориулсан тамга даруулж болох юм. Үзэсгэлэн өдөр бүр 09.00-17.00 цаг хүртэл ажиллаж байгаа. Манай марк цуглуулагчид өөрсдийн ховор нандин үзмэрээ танд танилцуулан тайлбарлаж өгөх болно. 

Бас 12 сарын 5-ны өдөр 10.00-13.00 цагт ховор маркийн дуудлага худалдаа болно. Үр хүүхдээ дагуулан ирж “Эх орны нэрийн хуудас” болсон монгол маркийн шилдэг үзмэрүүдтэй танилцана уу.

Монгол маркийн ертөнцөд тавтай морил.

Thursday, April 24, 2014

НИСЧ ЯВАА БҮРГЭД



Харанга”-ын ЛХАГВАСҮРЭН-д

Уул уулын оргил
Элгэн дор минь
Ус усны мандал
Элгэн дор минь

Зөрөг зөргөөр харгуй
Элгэн дор минь
Сүрэг сүргээр адуу
Элгэн дор минь

Зандан хүрэн толгод
Элгэн дор минь
Загийн шугуйт говь
Элгэн дор минь

Цуурай зулрах халил
Элгэн дор минь
Цуутай дорнын тал
Элгэн дор минь

Дагшин ариун газар
Элгэн дор минь
Даль жигүүрт бие минь
ТЭНГЭРИЙН ДУНД.
Яруу найрагч Цээнзэнгийн ГАЛБАДРАХ


Tuesday, April 15, 2014

“Ямба нь их, яс нь хэврэг”



Намайг хүүхэд байхад ах маань ийм нэгэн оньсого таалгадаг байж билээ. Тоонд муу, бас тос идэх дургүй би балдуушаа мэдэх. Элдэв янзаар тааж буудаж үзээд аргагүй л бууж өгч байснаа одоо ч гэсэн санадаг юм.

Хөндийд тавиарай
Хөвөнд боогоорой
Намайг дуугарвал
Үхлээ гэж бодоорой

гэж  шаазангийн тухай оньсого тааварт өгүүлсэн нь цөөнгүй.
Урчуудын артелийн уран цутгуурч, зохион бүтээгч Халиуны Дагвадоржийн санаачилга, туршилт, хөөцөлдөлгөөний үрээр 1955 онд  Монголын үйлдвэр хоршооллын төв зөвлөлийн харьяанд Шаазангийн артель анх байгуулагдаж байжээ. Хожмоо үйлдвэр болгон өргөтгөсөн Шаазангийн артель нь  дотоодынхоо хэрэгцээг бүрэн хангаж байсан төдийгүй зарим бүтээгдэхүүнээ бэлэг дурсгалын зориулалтаар Куба, Унгар, Японд ч гаргаж байв. Монгол шаазангийн онцлог нь үндэсний хээ угалз, чимэглэлээр баялаг. Өлзий, түмэн насан, цэцэг навчин хээ, эвэр угалзаар чимэглэсэн манай шаазан эдлэлүүд нь  өнгө будгийн зохицолоороо нэгэн үе гадныханд хүртэл гайхагдаж байсны нэгээхэн жишээ нь тус үйлдвэрийн бүтээл луутай цэнхэр гүц БНАГУ-ын (хуучин нэрээр) Лейпцигийн олон улсын яармагаас алтан медаль хүртэж байсан билээ.
Социализмын он жилүүдэд өөрийн орондоо шаазан үйлдвэрлэж сурсан монголчууд бүтээгдэхүүнээ гадаадад гаргахаар барахгүй бэлэг дурсгалд өгч байсны нэгээхэн баримт бол МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Ю.Цэдэнбал үндэсний хээ угалзаар чимэглэж, өөрийнх нь хөргийг зурсан ваар захиалан хийлгэснээ ЗХУ-ын нэрт маршал Г.К.Жуковт бэлэглэж байсан түүхтэй юм билээ.
Тэгвэл түүнээс ч өмнө монголчууд Бээжин, Жанчхүү, Хаалган хотоос жингийн цуваанд нандигнан авчирдаг байсан хятад гангар шаазанг хэрэглэж сурсаны гэрч баримт өдгөө Богд хааны ордон музейд байна. Уг үзмэрийн  тайлбарт “Мөнгөлсөн шаазан аяга. Нэр үл мэдэгдэх монгол урчуудын бүтээл” гэж бичсэн байх аж.
...Ах маань тээр жил надад нэг шаазан таваг бэлэглэж билээ. Төрийн ёслол хүндэтгэлийн үйлчилгээнд хэрэглэж байсан соёмбо тэмдэг бүхий мөнөөх тавгийг бэлэглэхдээ, “Өвөг дээдэс маань эд нь хэврэг эзэн нь мөнх байг гэж ерөөдөг шүү дээ. Гэхдээ яахав, чамд дурсгалтай байж юун магад. Энэ шаазан таваг надаас 3 дүү, чамаас нэг ах. Юмыг яаж мэдэхэв амьдралын урт замд ах нь гэнэт “унаад” өгвөл энэ таваг чамд ахын оронд ах болно шүү. Хайрлаж хадгалж яваарай” хэмээн өгсөн тавгийг нь би олон жил нандигнан хадгалсаан. Харамсалтай нь хэдэн жилийн өмнө угааж байтал гар халтирснаас болоод хагалж орхисон нүгэлтэй толгойдоо, би. Хичнээн харамсаж халаглаад яалтай ч билээ. Нэгэн цагт уг тавгийг бэлэглэж байсан ах минь тэр явдлаас 6 жилийн өмнө энхжинг зорьсон сон. Одоо газар дээрх ганц ах минь ч алга, гангар шаазан таваг нь ч алга. Гар эсгэм дурсамж л үлдэж дээ, хөөрхий...




Thursday, March 27, 2014

Лам багш маань ингэж дуулах болов уу?



Маань уншиж, манз цав эргүүлсэн
жип унаж, жин нэмсэн
лам багш маань энэ гэлэнмаа шиг ингэж дуулах болов уу?
 Маргааш марталгүй заавал асуух юм шүү...