Улсын эх дагина

Богд хаант Монгол Улсын Эх дагина Цэндийн Дондогдулам нь Бүрэн засагчийн сүүлчийн /1874/ оны намрын сүүл сарын 15-ны өдөр /билгийн тооллоор/ Сэцэн хан аймгийн Хөвчийн жонон бэйс Цанлигдоржийн хошууны нутагт мэндэлжээ. Түүний тухай түүхийн шинжлэх ухааны доктор, профессор Д.Гомбосүрэн гуай сонирхолтой түүх олныг хуучилдаг юм. Зах зухаас нь сонирхуулбал:

-Их Хүрээнд байсан Оросын мэдээлэгч Хлебников гэгч 1910 оны 11 сарын 20-нд Хиагтын комиссар Хитровод бичсэн захидалдаа: “...нэг удаа Сандо амбан Богд гэгээнд бараалхан очиход гэгээн эхнэртэйгээ сууж байв. Амбаныг ороход эхнэр нь босож хүндэтгэл үзүүлээгүй аж. Сандо амбан илт таагүй байхыг ажигласан Богд мэдээд, Энэ бол гэгээн миний эхнэр тул босох албагүй гэж түүнд хэлсэн байна. Хариуд нь амбан, “Гэгээн та эхнэр авах ёсгүй” гэж сөргөөв. Үүнээс хойш тэдний харилцаа эрс хүйтэрсэн нь магад” гэжээ.

Сайтар тунгаавал Богд гэгээн манжийн амбан Сандоог хүлээн авахдаа, Дондогдуламыг зориуд байлган, түүнд эхнэрээ босон хүндэтгэл үзүүлэхгүй байхаар бодсон бололтой. Улс төрийн бодлого гэдэг тийм л айхтар нарийн юм даа. Ер нь 1911 онд Монгол улсыг сэргээн тунхаглахад Богд Жибзундамба хутагтын оруулсан хувь нэмрийг тодруулахдаа Улсын эх дагина Дондогдуламын тухай орхиж болохгүй юм шүү гэж билээ.

“Нийслэлээ Хархорумд нүүлгэе”

УИХ-ын хаврын ээлжит чуулганаар хэлэлцэх асуудлын дараалалд “Эртний нийслэл Хархорумыг жишиг хот болгон хөгжүүлэх хөтөлбөр батлах тухай” УИХ-ын тогтоолын төсөл хэлэлцэхээр тусгажээ. Олон жилийн турш яригдаж байгаа энэ асуудлыг эрхэм гишүүд хэрхэн яаж шийдэхийг харах л үлдлээ. Хаврын ээлжит чуулганаар хэлэлцэж эхлэх энэ асуудлыг угтан нэгэн сонирхолтой түүх хүүрнэе.

Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн даргаар 1941-1946 онд ажиллаж байсан Ж.Дүгэрсүрэн гэж нэгэн сайхан эрдэмтэн байлаа. Монгол улсын анхны мэргэжлийн геологч, шинжлэх ухааны доктор энэ хүний мэндэлсний 100 жилийн ой энэ онд тохиож байна. Тэрбээр Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн даргаар ажиллаж байх үедээ нэг удаа маршал Чойбалсан дээр орж гэнэ.

-Маршал аа. Манай Улаанбаатар хотын газар нутаг, уух ундны ус юм юм нь яваандаа улсын нийслэл хотын хэрэгцээ шаардлагыг хангахгүй болно шүү. Тиймд эртнээс нүүлгэн шилжүүлэх арга чарга бодож үзвэл ямар вэ?
-Чи чинь галзуураа юу? Олон зуун жилийн үүх түүхтэй нийслэл Хүрээ, ардын хувьсгалын ялалтаар баталгаажсан Улаанбаатар хотыг нүүлгэнэ гэнээ? Тэгээд чиний бодлоор хааш нь нүүлгэх гэж?
-Миний бодлоор бол эртний түүхт Хархорум хотын зүг нүүлгэвэл зүгээр болов уу. Түүхэн уламжлалаа бодсон ч, яваандаа өсөн дэгжих, өрнөн тэлэх газар нутгийн хэмжээ дамжаа, цэвэр усны нөөц зэрэг олон талаас нь бодсон ч нийслэл хотоо Хархорум руу нүүлгэх нь зүйтэй мэт санагдах юм.
-Аа тийм үү? Яасан их юм санаархдаг юм бэ, чи. Одоохондоо бидэнд улсын нийслэлээ нүүлгэж байх эдийн засгийн боломж, хүн хүч, хөрөнгө мөнгө гээд юм юм алга. Байсан ч одоо бол цаг нь биш. Дэмий юм санаархаж явдагаа боль! гэжээ. Одоогоос 70-аад жилийн тэртээ ийм нэгэн яриа болсон тухай Ж.Дүгэрсүрэн гуайн хүү ЭТНН-ийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга Д.Билэгт хуучилсан юм. Мөн энэ тухай сэтгүүлч С.Цэрэндорж агсан “Аавын алтан судар” номдоо дурсан бичсэн удаатай ажээ.

Эх орныхоо бүх аймаг, сумдаар хөндлөн гулдгүй “тэнэж”, эрдэс баялаг, алтны уурхай, геологийн зураглал, нефтийн шинжилгээ зэргийн эрэлд бүхий л насаа зориулсан Ж.Дүгэрсүрэн гуай холын бодолтой, алсын хараатай хүн байжээ. Ирээдүйг урьдчилан харж, зөгнөн хэлж байсан түүний үгийг эдүгээ цагийн улс төрчдийн сонорт хүргэмээр санагдлаа.

Монголын анхны геологч, доктор Ж.Дүгэрсүрэнгийн “Нийслэл хотоо Хархорумд нүүлгэе” гэж ХХ зууны дөчөөд онд хэлж байсан үг XXI зууны эхэнд ахин цууриатаж байгаа нь санамсаргүй хэрэг биш болов уу?

Хар царайтай мөртлөө цагаан гартай ОТЕЛЛО

Тээр жил манай яамны хэмжээнд урлагийн үзлэг болдог юмаа. Бүх албад газар, хэлтсүүд дор бүрнээ урлагийн авьяастнуудаа шалгаруулан идэвхтэй оролцохыг тушаасан сайдын тушаал гарч хэрэндээ л хөл боллоо. Ажилд ороод хагас жил ч болоогүй, тэгээд бас насаар хамгийн бага нь тул би эхний ээлжинд “нэр дэвшлээ дээ”. Архаг гарууд ард нь сугараад үлдэхээ мэдэлгүй яахав дээ. Миний мэтийн шинэковууд, эсвэл чих зөөлөнтэй, дуулгавартай зарим нь тэгээд мэдээжийн хэрэг урлагийн үзлэг гэхээр хөл нь хөнгөрөн нүд нь сэргээд ирдэг хуучны хэдэн “цуутай” уран сайханчид нийлээд хориод хүн нэр дэвшсэн юм. Шалгалтын комиссын өмнө дэвхэрч цовхорч, дуулж хуурдаж, язгуур урлагдан хамаг байдаг авьяас чадлаа үзүүлсний эцэст хориод хүнээс дөнгөж тал нь тэнцлээ дээ. Бурханы аврал гэж!

“Арван жилд байхдаа хооронд ч зогсож үзээгүй хүн ажил дээр гарахаараа ингэж авьяас нь гэнэтхэн тодордог юм болов уу” гэж гайхлаа, эргэлзлээ. За, ямар ч байсан монгол улсын төрийн яамд дотроос нэлээн чухалд нь тооцогддог яамны урлагийн авьяастан гэж шалгаран товойсон доо баярласан гэж юухэв. Хэд хоног хөл газар хүрэхгүй гүйлээ, угааж тэмдэглэлээ, сүүлдээ биеэ тоолоо доо.

Эхлээд бүжгийн төрөлд хүч сорьвоо. Хэд хоног бүжгээр хичээллэж байтал сургуулилт хийлгэж байсан багш маань “Би чам шиг ийм хөдөлгөөний эвсэлгүй хүнийг насандаа үзээгүй юм байна! Хэн чамайг шалгаж авсан юм бэ? Шалгаруулалт дээр ирсэн багш нь аягүй бол согтуу байсан байх даа...” ч гэх шиг хачин хачин юм ярьж байснаа “Миний дүү хэзээ ч битгий бүжиглэж байгаарай! Хүн чамайг муу хэлнэ шүү. Би харин чамд сайн санаж л хэллээ. Одоо явж үндсэн ажлаа хий. Чамайг чөлөөллөө” гэх нь тэр. Ингээд бүх юм будаа.

Ажилд ороод удаагүй, шинэхэн хамт олныхоо итгэл найдварыг хүлээн яамны хэмжээний тэргүүний уран сайханчаар шалгарсандаа баярлан хөөрч тэнгэрт дүүлж байсан сэтгэл маань шалан дээр өнхөрвөө, хөөрхий. Хал үзэж, хатуу үг сонсож үзээгүй, ээжийнхээ өврөөс эхнэрийн өвөрт ч шилжээгүй “нусан пулемёт” уйлна биз дээ? Хэнд ч юм бэ, юунд ч юм бэ гомдоод хөшигний цаана нулимсаа арчиж зогстол найрал дуу зохион байгуулан удирдаж байсан Т.Насанбуян багш харчихжээ.

“Хүүе дүү минь юу болоов? Яагаад уйлаав? Ийм сайхан том залуу яахаараа уйлаад зогсож байдаг билээ” гэхээр нь бүүр ч тэссэнгүй енгэнүүлж эхэллээ. Жаал мэлмэрүүлж байгаад үнэнээ хэллээ дээ. “Усан цэргийн бүжгийн багаас хасагдчихлаа. Намайг ямар ч авьяасгүй, хөдөлгөөний эвсэлгүй гэнээ. Тэгээд буцаж очиж ажлаа хий гэж байна. Би яаж хамт олныхоо нүүрийг харнаа” гэвэл Насанбуян багш нүүр лүү нь бууж ирсэн тайрмал үсээ илж чихнийхээ араар донжтой гэгч нь хийгээд хоолой засаж хэсэг зогсов. Тэгснээ гэнэт нэгийг сэтгэв бололтой нүд нь гялалзаж “За чи яг эндээ байж байгаарай. Хаашаа ч явж болохгүй шүү. Би одоохон ирнэ. Тэгээд хоёулаа яахаа ярилцаж шийдье” гээд шурд хийн алга боллоо.

Төд удалгүй багш маань инээд алдсаар хүрээд ирлээ дээ. “За хө, би бүжгийн багштай чинь яриад тохирчихлоо. Чамайг хасахгүй ээ, хө. Өнөөдрөөс чи манай найрал дууны багт орж хооронд зогсоно доо. Бүжиглэж чадахгүй ч гэсэн дуулж чадна биз дээ? Залуу хүн байна гоцлоод дуулдаггүй юмаа гэхэд найрал дуунд хоолой нэмэрлээд зогсож байхгүй юу. Тийм биз дээ? Алив чи нэг дуртай дуугаа аялаадах даа...Ля ля ля... За тэр хэлээгүй юу? Чи чинь баритон хоолойтой юм байна шүү дээ. Маргааш өглөөнөөс эхлээд манай найрал дууны баритон хоолойтнуудтай хамт зогсож дуулна шүү. Хөөе, нөхөр минь дахиж уйлж болохгүй шүү! Өнөөдөр эртхэн хариад амарчих. Маргааш шууд над дээр хүрээд ирээрэй” гэж билээ. Ингээд маргаашнаас нь эхлэн Насанбуян багшийн удирдлаган доор найрал дуунд зогсон “Зулай цагаан Алтай” хэмээн хоолой салган хангинуулж өгдөг болов оо, хө.

Үүрийн таван жингээр
Сараа саатуулж мөнгөрсөн
Үдшийн бүрий тасрахад
Нараа наадуулж алтарсан

Зулай цагаан Алтайгаа би
Зүүдэлж сэрдэг нь юуных вэ?
Аяа Алтай минь Алтай минь
Азаар заяасан нутаг аа
Тэвэрч таныгаа даахгүй ч гэсэн
Тээж явдаг даа сэтгэлдээ...

Насанбуян багш маань ингэж сар гаруй хэртэй манай яамны газар газраас цугласан мань мэт шиг “торгон авьяастай” уран сайханчидтай үйлээ үзсэн дээ, хөөрхий. Би л түүний оронд байсан бол лав галзуурах байсан байх аа. Яасан ч их сэтгэлийн хаттай, тэсвэр тэвчээртэй хүн юм бэ? Мэргэжлийн бус, тайзны сахилга бат гэж юу ч дуулж сонсоогүй, бааранд юмуу караокед хааяа халамцуухан дуулдагаа их юманд бодож өөрсдийгөө авьяастай гэж бодож, үнэмшчихсэн миний мэт улсаар юм хийгээд концерт босгоод л ирсэн дээ. Баярлаж бахархмаар хүн шүү.

Заримдаа давтлага сургуулилт санаанд нь хүрэхгүй үед мань мэтийнхээ сэтгэлийг засаж хөгжөөе гэж боддогсон уу, урлагийн ертөнцийн сонин хачнаас хуучлана аа. Багш маань өөрөө ч их сайхан ярьна л даа. Нүдэнд харагдтал дүрсэлж, биеэрээ элдэв хөдөлгөөн этюд энэ тэр хийж бараг л жүжиглэж тоглоод үзүүлчихдэг юм. Багшаас олон сайхан зүйл сонсож байсан боловч нэг яриа нь одоо хүртэл санаанаас минь гарсангүй ээ.

Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч Т.Насанбуян багшийн яриа:-Гадаадын нэгэн оронд “Отелло” жүжгийг тавьжээ. “Отелло” жүжгийн гол дүрд тоглосон жүжигчин нэгэн удаа яагаад ч юм бэ хоёр гараа будалгүй гарч ирж шуугиан тарьсан байна. Тас хар царайн дээр дун цагаан шүд нь гялалзсан, ээмэг зүүсэн мавр маань цав цагаан гартай гараад ирэхэд соёлтой газрын үзэгчид дургүйцэж орилолдохоос ч биш яах вэ дээ. Уурлаж бухимдсан үзэгчид гартаа тааралдсан бүхнийг тайз руу шидэж, орилж, шүгэлдэж, дэвсэлж, театрыг нурахаа шахсан гэнэ.

Нэгэнт тайзан дээр гарсан тэр жүжигчин үзэгчдийн үзэн ядалт, оргилсон их уур, зэвүүцэл доромжлолыг тэсэн тэвчиж тоглосоор л байж. Үзэгчдийн уур бухимдал дарагдахгүй байсан ч гэсэн жүжигчдийн ур чадвартай тоглолтод автан театрыг нураахаа шахаж байсан нь арай л намдаж. Жүжиг эхэлсэн цагаас хойш “Энэ хүнд байдлаас яаж гарах вэ?” гэж найруулагч, жүжигчид бүгд л толгойгоо гашилган шаналж байлаа.

Жүжгийн төгсгөлд Отелло:
-Зоншоос гөлгөр, цаснаас цагаан биед нь хүрэхгүй
Гэвч, дахин нүгэл тарихгүйн тул, Дездемон үхнэ
Эхлээд, лаагаа унтраана. Дараа нь амий нь унтраана гэж хэлээд Дездемоныг багалзуурдан алсны дараа цав цагаан бээлий тайлж шалан дээр шидэхэд тас хар гар гарч иржээ.

Тас хар царайтай мөртлөө цасан цагаан гартай Отеллог жүжгийн туршид хараан зүхэж, исгэрч шүгэлдэн “Тайзнаас зайл, арил, тонил” хэмээн орилж байсан үзэгчид нэг хэсэгтээ чив чимээгүй болж. Театрын дотор ялаа ниссэн ч сонсогдохоор чимээ амиагүй байдал хэсэг зуур үргэлжилсний дараа гэнэт үзэгчдийн алга таших чимээ шаагиж эхэлжээ. “Гайхамшигтай байна, Отелло” хэмээн театр тэр аяараа нүргэлж байлаа. Үзэн ядах, зэвүүцэл хорсол нь баяр хөөр, бахдах сэтгэлийн долгионоор солигдсон үзэгчдийн тасралтгүй нижигнүүлэх алга ташилт, исгэрээн, орилоон, уухайн дуунд театрын адар дахь болор гэрлийн бүрхүүл чичигнэн савлаж, жингэнэн дуугарч байсан гэдээг...

Маршалын адуучны яриа

Миний танил нэг өвгөн бий. Нэрийг нь Долгорын Жанцансамбуу гэх. Уг нутаг нь Завхан аймгийн Алдархаан сум. Хальт уулзаад өнгөрөхөд хүн анзаарахааргүй энэ өвгөн хорвоогийн тоосыг 78 жил хөдөлгөхдөө юу эсийг үзсэн гэхэв. Маршал Чойбалсангийн 30 дугаар байрны жижүүр, Засгийн Газрын Ордны пропуск шалгагч, Намын Төв Хорооны жижүүр, Дотоод явдлын Яамны нэгдүгээр хэлтэс, гадуур групп зэрэг газар алба хааж байсан төрийн хамгаалалтын ахмад ажилтан энэ буурал маршал Х.Чойбалсан, Ю.Цэдэнбал болон төрийн хамгаалалтын албаны үүх түүхээс сонирхолтой олон дурсамж хүүрнэдэг юм. Энэ удаа түүний дурсамж ярианы нэгээхэн хэсгийг та бүхэнд сонирхуулья.

-Би 1917 онд төрсөн. Завхан аймгийн Алдархаан сумын наймдугаар багийн харьяат Долгор гэдэг хүний хүү. Аав минь миний хойт эцэг тул би ээжээрээ овоглосон. 1939 оны долоодугаар сард цэрэгт ирсэн. 45 хоног карантин дээр сургууль хийгээд 12 машин бүрэн зэвсэглэсэн цэргүүд Халх гол явах гээд сууж байлаа. Гэтэл жижиг тэрэг унасан Дотоод явдлын Яамны нэг бага дарга машин болгон дээр очиж хүн сураад байна. Бид бүгдээрээ айсан. Тэр үед Дотоод явдлын Яамны хүн сураглаж ирвэл бариад явчихдаг байсан болохоор айж суулаа. Гэтэл манай машин дээр ирээд миний нэрийг дуудаж “Буу сэлмээ, хорт утааны багтай хамт даргадаа тушаагаад жижиг машинд суу” гэв. Мөн хоёр гурван машин өнгөрөөд Архангай аймгийн Цэнхэр сумын харьяат Баяржаргалын Самбуу гэдэг цэргийг “суу” гэсэн. Бид хоёр өнгөрлөө л гэж бодож явсан. Тэгээд бид хоёрыг суулгаж аваад Дотоод явдлын Яаман дээр ирсэн. Хаалганы хоёр талд буй цэргийн хажууд нохой байх юм. Гэтэл сүүлд мэдэхнээ баримал байсан юм билээ. Орлогч сайд Жамбалдорж гэдэг хүн дээр бид хоёрыг оруулсан. Тэр сайд бид хоёрын нутаг орон зэрэг ойр зуурын юм асууж танилцаад, “Та хоёр маршалын дэргэд тусгай үүрэг гүйцэтгэнэ” гэж хэлсэн. Дараа нь Хязгаарын газрын дарга хүлээж аваад, “Маршалын лабораторид ажиллана. Сонор сэрэмжтэй байгаарай” гэж захисан. Тэгээд бид хоёрыг наймдугаар хороон дээр аваачсан. Тэнд маршалын лаборатори байрлаж байсан. Лабораторийн гол үүрэг нь маршалын биед хор хөнөөлгүй, тэжээллэг хүнсний зүйл нийлүүлэхэд оршиж байлаа.

Ус зөөдөг Санжаажамц гэж өвгөн, 10 үнээ, 8 морь байлаа. Мөн орос эмэгтэй эмч байсан. Хүйтэн, халуун хоёр складтай. Халуун складыг өдөр шөнөгүй галлаж халаадагсан.

Маршалын хүрэн, Элчингийн хээр, Цэдэнбалын зээрд, Шагдаржавын саарал /Дотоод явдлын Яамны сайд/ гм хэдэн морь байдаг. Өвөл овьёослоно, унаж хөлөргөнө. Унах газар олдохгүй ээ. Хятадын “найм есөн” гудамжаар давхиж хөлөргөдөг байсан. Зохиолч Чимидийн эцэг эрүү Чойжил гэдэг хүн лабораторийн анхны дарга байсан.

Бид нар нядалсан махныхаа хортой хоргүйг мэдэхийн тулд нохойд хэрчим мах хаяж өгдөг байлаа шүү дээ. Аминдаа нохой хордож үхэх нь үү, үгүй юу гэдгийг шалгаж буй нь тэр. Мөн ч бүдүүлэг байсан хэрэг шүү. Одоо бол микроскопоор үздэг болоо шив дээ хэмээн өгүүлсэн юм.