“ЭЭЖ ЭЭ, сайн байна уу”

Хүн бүхэнд сонсох дуртай дуу хөгжим, үзэж харах дуртай уран зураг гэж байдаг байх. Би л хувьдаа ардын зураач, төрийн соёрхолт Д.Амгалан гуайн зурсан зургуудыг ахин дахин үзэхдээ уйддаггүй. Дунд сургуульд байхдаа Дүрслэх урлагийн музейн танхимд өлгөөстэй “Мөрөөдөл” зургийг нь үзэх гэж мөн ч олон очсон доо. Хүүхэд насны дэврүүн хүсэл, гэнэн томоогүй балчирхан оюун санаанд минь нийцсэн энэ зургаас чухам ямархан эрч хүч олж авдаг байснаа сайн мэдэхгүй юм. Юутай ч гэсэн энэ зургийг үзээд гарахад нэг хэсэгтээ сэтгэл санаа өөдрөг, хийж бүтээхийн урам зоригоор дүүрэн явдаг байлаа.

Д.Амгалан гуайн нэгэн бүтээлийн хуулбар ширээн дээр минь байнга байдаг юм. Уг зургийн нэр нь “Ээж ээ, сайн байна уу”. Уяхан Замбуутивийн наран дор чандмань эрдэнэ-рашаан ус зөөгөөд ирж яваа ижийгээ тосон мэндчилэх хүүгийн сэтгэлийн баяр хөөр, догдлолыг илүү дутуугүй, тов тод үзүүлсэн уг бүтээлийг мэдэхгүй монгол хүн гэж бараг үгүй болов уу. Гучаад жилийн турш хот, хөдөөгийн олон олон байшин барилгын нүүр, сургууль, цэцэрлэгийн анги танхимыг чимэглэж, сонин сэтгүүлийн хуудаснаас салахгүй явж ирсэн энэ зурагт хүмүүсийн сэтгэлийг соронздон татах нууц увдис оршжээ гэж боддог.

Дуртмал сайхан наран, наран болсон ижий, хорвоогийн хоёр нараа золгон дэрвэх хүүгийн зургийг үзсэн гадаадын хүмүүс монголчууд яагаад “Үүрд хамт байгаач ээж ээ” хэмээн уйлж дуулдагийн учрыг ухаардаг буй заа. Манай сонин монголын зураач урчуудын шилдэг бүтээлээс нийтлэж, “зураг төрсөн түүх”-ийг уншигч олондоо танилцуулах зорилго тавьсан юм. “ТН-ийн галерей”-н анхны зочноор хайртай зургийнхаа эзэн, хүндлэж явдаг зураачаа урилаа. Монгол улсын ардын зураач, төрийн соёрхолт Дагдангийн Амгалан “Ээж ээ, сайн байна уу” зургаа хэрхэн бүтээснээ ийнхүү ярьж байна.

-Би тавиад оны сүүл жараад оны эхээр Суриковын нэрэмжит уран зургийн дээд сургуульд сурч байлаа. Ядуу оюутанд мөнгө төгрөг гэж юу байх вэ дээ. Зун, өвлийн амралтаараа нутагтаа ирээд Урчуудын эвлэлийн хороотой гэрээ байгуулж, жаал зураг зурна. Түүнийхээ мөнгөөр ард үлдсэн эхнэр хүүхдэдээ нэмэр болдогсон. Эхнэртэйгээ 1956 онд танилцаж, 1958 онд гэрлэсэн. Анхны хүүхэд маань 1959 онд төрж, аав болохын жаргалыг эдэлж явлаа.

Чиний сонирхоод байгаа энэ зургийг оюутан байхдаа 1962 онд зурсан юм. “Баян талын өглөө”, “Бадралт соёлын минь өглөө”, “Атар талын өглөө”, “Аварга үйлдвэрийн өглөө”, “Улаанбаатарын өглөө”, “Уламжлалт ирээдүйн өглөө” зэрэг зургаан цуврал бүхий ”Өлгий нутгийн минь өглөө” гэдгийн нэг хэсэг л дээ. Энэ цуврал зургийнхаа төгсгөлийн хэсэг болох “Уламжлалт ирээдүйн өглөө” гэсэн сэдвээр “Ээж ээ, сайн байна уу” гэж зурсан юм.

Би өвлийн амралтаар ирээд байсан үе. Эхнэр бид хоёр хүүхдүүдийн хамт айлын нэг өрөөнд амьдарч байлаа. Нэг өглөө дунд охин Жавхлан маань нойрмог нүдэлчихсэн “ээж ээ” гэсээр галын өрөөнд орж ирсэн. Тэр үед охин маань дөнгөж хоёр ойтой байсан үе. Ээжийгээ алга болохоор уйлагнан үгүйлж, олж хараад баярлан хөөрөх охины минь тэр хонгорхон зан энэ зургийн санааг анх надад төрүүлсэн юм. Зургаа хоёр өнгөөр зураад шөнөжингөө галын өрөөндөө сууж нухаж хийсэн. Хулдаасан барын аргаар бүтээсэн юм шүү дээ. Суриковын дээдэд шилжихээсээ өмнө Москвагийн Хэвлэлийн дээд сургуулийн зургийн ангид сурч байхдаа зураасан зураг, мод, чулуу болон хулдаасан барын аргаар хийж сурсан. Тэгээд л шинэ төрлөөр бүтээе гэж оролдсон минь тэр. С.Нацагдорж бид хоёр нэг хэсэг зураасан зураг, хулдаасан барын төрлөөр оролдож байлаа. С.Нацагдоржийн “Адуун сүрэг”, “Лимбэчин” гээд хэдэн сайхан бүтээл бий дээ. Чи мэднэ биз дээ?

“Өлгий нутгийн минь өглөө” цувралын бүх зурагт нар бий. Чи сайн ажаарай! “Ээж ээ, сайн байна уу” зурагт ч бас нар бий. Ертөнцийн наран мандаж байна, ээж минь ч бас Наран юм гэсэн санааг тусгая гэж бодсон. Якутын урлаг судлаач Потапов гэдэг хүн жараад оны дундуур манай оронд ирсэн. Бид хоёр хуучны танилууд болохоор би гэртээ урьсан. Өнөөх цуврал зургаа үзүүллээ. Тэгсэн өнөөх маань дуу алдан, “классик” гэж байна. Би зовоод “сери зургийн нэг шүү дээ” л гэж хэлсэн. Яахав, муугүй бүтээл болсон байх аа. Олон удаагийн үзэсгэлэнд тавигдаж байсан. “Иностранная литература”, “Огонек” зэрэг гадаадын хэвлэлд нийтлэгдсэн. Монголдоо бол хэвлэл сонинд олон гарсан даа хэмээв.

Д.Амгалан гуай 1993 онд жаран насныхаа ойгоор уран бүтээлийн тайлан-үзэсгэлэн гаргахдаа энэ зургаараа “анонс” хийсэн байсныг санаж байна. Анхны эх нь олдохгүй болохоор дахиж хийсэн эхээ үзэсгэлэнгийн хойморт залсан байж билээ. Харин тэрхүү эх зургаа Монгол улсын Ерөнхийлөгч П.Очирбатын гэргий Ш.Цэвэлмаад дурсгал болгон бэлэглэсэн тухай сонин хэвлэлд гарч байсан.

Миний багад манай 120 мянгатын нэгэн байшингийн ханыг энэ зургаар чимэглэж байсансан. Мөн ч олон жил болсон доо. Өсөж томроод ажил хөдөлмөрийн зам хөөхөд минь энэ зураг байж л байсан. Орой ажил тараад ирэхэд автобусны буудлын урд талын байшингийн ханан дээрх зураг, түүний цаана таширлах шингэж буй наран хичнээн үзэсгэлэнтэй сайхан харагддаг байсан гээ. Энэ зураг уг байшинг чимэглэж байх үед тэр байрнаас хүүхдийн эндэгдэл гараагүй хэмээн оршин суугчид нь ярьдагсан. Үнэн бол билэг дэмбэрэлтэй сайхан л хэрэг. Сүүлд нэг л өдөр гэнэт уг зургийг хусаж арилгаад оронд нь “социализмын өрнүүн бүтээн байгуулалт”-ын сэдэвтэй шигтгэмэл хийсэнсэн.

Би одоо ч ажил тараад ирэхдээ автобусны буудлын урдахь байшинг хардаг. Тэгээд “Энд нэг сайхан зураг байж билээ” гэж дотроо үгүйлээд санаа алддаг юм. Гэвч нэгэн цагт миний ижил бодолтой хүмүүсийн хүсэл биелж, 120 мянгатын уг байрны хана Д.Амгалан гуайн “Ээж ээ, сайн байна уу” алдартай бүтээлээр дахин чимэглэгдэж, эндхийн оршин суугчдаа баярлуулах ч юм бил үү?

Жич: Хэд хоногийн өмнө “Metro” блогт тавигдсан зургийг үзээд энэхүү хуучин бичлэгээ санасан хэрэг. Хуучин гар бичмэл, нооргоо ухаж байж оллоо. Олон жилийн өмнө “Засгийн газрын мэдээ” сонины дагуул ”Түмний нэг” /1996 оны 5 сар №11/ сонинд хэвлүүлж байсан бичлэгээ үг, үсгийн засвар хийлгүй блогтоо оруулаа. Арваад жилийн өмнөх миний бичлэгийн арга барил, хэв маяг хадгалагдан үлдсэн тул өөрчилж засъя гэж бодсонгүй ээ.
“Орчлонгийн бүх ээжүүд хамгийн сайхан бүсгүйчүүл”, “Хүмүүст гэгээн сайхан бүхнийг өгөхөд илүүдэх юу байхав” хэмээн бодож явдаг блог анд Галаадаа баярлалаа.

Хүн бүхэн ДОНОР байя

Улсын клиникийн төв эмнэлгийн дэргэдэх Эрхтэн шилжүүлэн суулгах багийн эмч нар саяхан Монголын анагаах ухааны түүхэнд тэмдэглэгдэн үлдэх мэс заслыг амжилттай хийлээ. Анх удаа амьгүй донороос бөөр шилжүүлэн суулгаснаар хоёр ч хүнд амьдрал хайрлав. Хоёрын хоёр хүнд амьдралыг нь өгсөн талийгаач донор бүсгүйн ар гэрийнхний хүнлэг сайхан сэтгэл монголчууд бидэнд өөрийн эрхгүй ухаарал эргэцүүлэл авчирч байна.

Цэл залуу 26-хан насандаа автын ослоор хорвоог орхисон бүсгүй хөхүүл хүүхэдтэй байсан гэхээр эмгэнэн харамсаад ч барахгүй. Хорвоогийн гашууныг яалтай билээ хэмээн санахад энэ дэлхийгээс явахдаа өвчин зовлонд шаналсан хоёрын хоёр хүнд амьдрал хайрласныг нь бодохоор бурхны оронд очоо доо гэж лавтай итгэн сууна.

Ингээд бодоход донор гэж ямар ач буянтай хүмүүс юм бэ. Үхэл амьдралын заагт буй нэгэнд маань донорууд л халуун цусаа, эрхтнээ өгч амьдралд эргүүлэн авчирдаг. Бид чинь тэднийгээ жилдээ ганц тохиох донорын өдрөөр нь л гэнэт санасан мэт сурталчилдагаас биш өөр бусад үед ажин түжин, ингэх л ёстой юм шиг санадаггүй билүү. Таны хэзээ ч анзаарч харж байгаагүй тэр л хүн нэгэн өдөр Таны амийг аврах ачтан гэдгийг санаж явах сэтгэл бидэнд харин дутагдаж байж мэднэ. Та ч бас нэгтээ хэн нэгний амийг аврах ч юм билүү, хэн мэдлээ. Уг нь хүн бүр донор гэдэг. Нэг, хоёр, гуравдугаар бүлгийн цустай байсан ч, эс ширхэг эд эрхтэн бүхэнд амьдрал тэтгэгч гайхамшигт чанар буйгаас энэ. Тиймээс хүн бүхэн донор юм.

Манай улсад 2000 онд батлагдсан Донорын тухай хуульд, эд эрхтний дутагдалд орсон хүмүүс эрхтэн шилжүүлэн суулгахдаа эцэг эх, төрөл төрөгсөд, цусан төрлийн ахан дүүсээсээ амьд донор авч болно гэсэн заалт байдгийн ёсоор алтан гарт эмч нар 26 хүнд бөөр шилжүүлэн суулгаад байгаа билээ. Гэхдээ эдгээр мэс заслыг хийхдээ эцэг эх, ах дүүсийнх нь бөөрийг авч суулгасан. Харин амьгүй донороос шилжүүлэн суулгасан нь дээр дурдсанчлан анхных. Мөн Донорын тухай хуульд, тархины үхлээр үхсэн хүмүүсээс ар гэрийнхнийх нь зөвшөөрөлтэйгээр эд эрхтнийг нь авч болно гэж хуульчилжээ. Хууль эрх зүйн орчин нэгэнт бүрдсэн бас сайн эмч нарын баг хийж чадахаа нэгэнт баталсан болохоор одоо монголчууд бидний ухамсар болоод сэтгэл зүйгээс их зүйл шалтгаалах нь ээ. Ийм учраас л хүн бүхэн донор байж чадна гэж хэлээд буй хэрэг.

Өдгөө дэлхийн анагаах ухааны салбар эрхтэн шилжүүлэн суулгах мэс засал хийхдээ амьгүй донороос эрхтэн авах бодлого барьж байгаа юм байна. Учир нь хүн бүхэн донор хэмээх хүнлэг сэтгэлийн ухамсар даяаршиж байгаа гэсэн үг. Тухайлбал, АНУ-ын хүн амын 50 хувь нь донор аж. Америкчууд жолооны үнэмлэх дээрээ “эрхтний донор” хэмээн тэмдэглүүлсэн байдаг. Хэрэв тэр хүн аваар осолд орж нас барлаа гэхэд эрүүл эрхтнийг нь донор болгоно гэсэн үг. Эндээс харьцуулахад бид ч бас нэгийг бодох цаг болжээ. Дэндүү хэнэггүй зантай монголчууд маань цусны бүлгээ ч мэддэггүй. Урьд нь улаан паспорттой байхад цусны бүлгээ тэмдэглүүлэхийг эмч нар зөвлөдөг байсан. Харин одоо бол жолооны үнэмлэх дээр л цусны бүлгээ тэмдэглүүлж байгаа. Уг нь иргэний үнэмлэх дээр цусны бүлгээ тэмдэглүүлэх нь зөв юм. Энэ нь олон талын ач холбогдолтой. Гэтэл иргэний үнэмлэх авахдаа бөглөдөг ХААТР маягт дээр ч цусны бүлгийн тодорхойлолт байдаггүй шүү дээ. Ингээд бодоход монголчууд бид өөрсдийгөө хайрладаггүй молхи хүмүүс юм уу даа.

Анагаах ухааны доктор, Эрхтэн шилжүүлэн суулгах багийн эмч Л.Жамбалжавын хэлснээр, манай улсад жил бүр 300 гаруй хүн зөвхөн ослоор нас бардаг бөгөөд тэдний 200 гаруй нь тархины гэмтлээр хорвоог орхидог гэнэ. Гадаадын оронд өндөр үнээр бөөр шилжүүлэн суулгах мэс засалд ордог байсан монголчууд өнөөдөр эх орондоо дэлхийн жишигтэй харьцуулахад хавьгүй хямд өртгөөр эмчлүүлж байгаа нь үнэлж баршгүй боломж. Тус багийнхан удахгүй элэг шилжүүлэн суулгах мэс засал хийж эхэлнэ гэдгээ ч хэлсэн. Цөөн хүн амтай монголчуудын хувьд донорын олдоц гол бэрхшээл. Харин амьгүй донороос эрхтэн шилжүүлэн суулгасан мэс засал бидний харааг арай өөр зүгт хандуулахыг ухаарууллаа. Хүн бүхэн донор байх ухамсартай болгоход эрүүл мэндийн салбарынхнаас гадна төр засгийн дэмжлэг ч чухал юм. Жишээлбэл эдийн засгийн мөнгөн урамшууллыг хуульчлан тогтоож өгөх нь зүй ёсны хэлбэр байж ч мэднэ. Хятадын их сэтгэгч Күнз “Хүнлэг байх эсэх нь зөвхөн биднээс, өөрсдөөс маань л хамаарна” гэж хэлжээ. Ирж буцдаг энэ л амьдралд бид өрөөлд туслах хүнлэг сэтгэлтэй байж чадвал буян гэгч тэр биз ээ.

Жич: Энэхүү материалыг Л.Эрдэнэмаа хэмээх сэтгүүлч бүсгүй бичсэн бөгөөд түүний зөвшөөрснөөр блог дээрээ хуулан тавьж байгаа болно. “Хүн бүхэн донор байя” гэсэн түүний уриалгыг би сэтгэл зүрхээрээ бүрэн дэмжиж байгаа юм. Ардчиллын дууч, сэтгүүлч С.Цогтсайхан агсан арваад жилийн өмнө мөн ийм утга санаа бүхий өгүүлэл бичиж байсныг санаж байна. Бас БНСУ-д монгол сүмийн пастор хийдэг дүү маань авралын зар түгээхээр явахдаа ийм утгатай гэрээслэл хийж байсныг нь мэдэх юм байна.

Хэрвээ SORONZON миний бие,
Бурханаас хайрласан тоотой насаа гүйцээлгүй зуурдаар өөд болвол

эрхтэн шилжүүлэн суулгах шаардлагатай өвчтэй хүмүүст зориулан

миний эд эрхтнийг авч ашиглахыг би сайн дураараа зөвшөөрч байна.

“ТУНГАЛАГ ТАМИР” романаас түүсэн шүр сувд

“Тунгалаг Тамир”. Энэ гайхамшигтай романыг уншаагүй монгол хүн гэж байдаг болов уу?
Миний хамгийн дуртай зохиол. Гэнэн балчир насандаа “Хэрвээ гадаадад олон жил сараар амьдрах болвол зөвхөн энэ номыг л авч явна” гэж боддог байлаа. Тэгээд ч нэлээд хэдэн жилийн өмнө БНСУ-д хараар ажиллаж байхдаа хайртай номоороо “хань” хийн сэтгэлээ дэвтээж явсан даа.
...Цахиур Төмөр морин дээр давхиж явахдаа үргэлж “Эрдэнэ засгийн унага” дууг дуулж явах. Үүнийг нь анзаарсан Дулмаа нэг удаа “Чи энэ дууг юунд үргэлж дуулдаг юм бэ?” гэхэд “Холын замд давхиж явахад нөхөр минь болдог юм. Нутгаасаа хол явахад нутаг минь болдог, ядрахад хүч, өлсөхөд хоол болдог сайхан дуу юм шүү” хэмээн хариулдаг даа. Түүн лүгээ нэгэн адил эх орноосоо алсад явсан миний сэтгэлд нутаг минь, ядрахад хүч, өлсөхөд хоол болж байсан хувилгаан шид энэ романд бий.

Уншигчийн сэтгэл оюуныг соронзон мэт татах увидас, ид шидтэй энэхүү романыг анх гуравдугаар ангид байхдаа зуны амралтаараа уншсанаа мартдаггүй юм. Тэр үед аравхан настай жаал хүү энэ том романаас юу ойлгож байсан юм бол, бүү мэд. Гэхдээ л миний сэтгэл зүрхний хаа нэгтэй уран зохиолд дурлах нэгэн бяцхан гал ассан байхаа.

Утга зохиолд эчнээ суралцах, бичих арга зүйд бие даан боловсрох, уран яруу найруулга эзэмших гэсэн хүсэл мөрөөдлийн минь сургамжит багш нь энэ роман байсан болов уу? Хэлье гэсэн санаагаа хэлж чадахгүй ухаан мөхөсдөх, оночтой үгийг олж дөнгөлгүй үзгээ мэрэх үедээ мөн ч олон удаа сөхөж харсан даа. Унших бүр ухаан тэлж, дов сондуулгүй тэгш сайхан тал газраар хатируулах мэт сэтгэлийн цэнгэл эдлүүлэх нь даанч урамтай.
Найруулгаа сайжруулах, үгийн утгад нэвтрэхийн тулд Л.Толстой Библи судрыг олонтаа уншиж хуулан бичиж байсан хэмээдэг. Бас Америкийн Ерөнхийлөгч А.Линкольн эх хэлээ бүрэн эзэмших, үгийн нөөцөө баяжуулах, бичгийн найруулгаа сайжруулахын тулд Шекспирийг судлаж, Бернсийн тухай лекц бичиж, Байроны шүлгүүдийг цээжлэж байсан гэдэг.

Тэгвэл Ч.Лодойдамбын “Тунгалаг Тамир” роман нь мохоо мөчид бодолтой, модон үг хэллэгтэй, молхи бичээч миний сэтгэлд үүлэн чөлөөнөөр нар тусах мэт, хөвч тайгад төөрөн ангаж цангаж явахад хоржигнон урсах горхитой учран цээж дэвтэх мэт тийм яруухан баяртай бодол төрүүлэн баясгасан ном билээ.

Хүүхэд насандаа саваагүйрхэн зохиолд гарч буй бүх баатруудыг нэгд нэгэнгүй түүвэрлэж үзсэн. Бараг 200 дөхөж байсан бил үү, яалаа? Зөвхөн Луу гүний баян Итгэлтийн тухай зохиогчийн тодорхойлолт, бусад баатруудын яриа, өөрийнх нь өгүүлж буй үг хэллэг, яриа хөөрөө, бодол санаа зэргийг түүвэрлэсэн нэг дэвтэр байснаа сэтгүүлч анддаа бэлэг болгон барьсан билээ. Өнөөдөр нийтэд хүлээн зөвшөөрөгдөж, нэрд гарсан залуу насны минь анд тэр минь “чулуу болгож” чадсан эсэхийг нь харин хэлж мэдэхгүй ээ.

Саяхан хэрэгтэй хэрэггүй бичиг цаас, хуучин гар бичмэл, ноорог сэлтээ янзалж суутал “Чадраабалын Лодойдамба-Тунгалаг Тамир” хэмээн хаягласан нэгэн дэвтэр гарч ирж хичнээн их баярлуулав аа. “Байрнаасаа хөдөлсөн чулуу гурван жил зовдог” гэгчээр сүүлийн хэдэн жилийн залхмаар олон нүүдэл суудал, хөл хөдөлгөөнөөс болоод хаана юугаа хийснээ ч олохоо болиод байсан юм. Хэрэгтэй зарим зүйлээ хаяж гээсэн тохиолдол ч бий.

“...Эрж явсан хүнтэйгээ уулзсан хүний сэтгэл баяр, сандралаар дүүрдэг билээ. Эрэл нь хичнээн удаан, хэцүү байсан бол энэ сэтгэл төдийчинээн их байдаг” хэмээн “Тунгалаг Тамир” романд гардаг даа. Олон жилийн өмнө хөтлөж байсан тэмдэглэлийн дэвтрээ хараад золтой л нулимс унагасангүй. Тэмдэглэлээ дахин уншаад өөртөө баярлалаа. Би уг романаас бараг хамаг сайхан шүр сувдыг нь түүсэн юм биш үү?

...Намар гоёлоо өмсөж, ургамлын өнгө нь шар ногоон туяатай болчихоод, өглөө үдэш өндөр уулын оройд хөхөмдөг манан тунаран, тарга хүч авсан мал налайн бэлчиж, өнтэй газрын сайханд өнгө жавхаа бүрдсэн шувууд дэгдээхийнүүдээ дагуулан ганганалдаж байгаа Тамирын голын хөндий нь саяхан суусан нөхрөө дагаад наадамд явах гэж үс гэзгээ самнасан залуу бүсгүйтэй адил байлаа.

...Хэн ч хазгай гишгэж болно. Гэвч юуны өмнө түүнийг татаж авахыг хичээдэг юм. Энэ бол хүний ёс. Гэтэл ах нь хазгай гишгэсэн эхнэрээ татаж авахын оронд түлхэж орхисон байв. Талд үлдсэн өнчин ишиг шиг хоцорсон Долгорын ганц найдлага болсон хүү нь бас түүнийг орхин алга болжээ. Энэ учраас Долгорын бүх зовлонгийн эзэн бол эцэг хүү хоёр гэж Төмөр бодож байлаа. Төмөр ингэж ч бодох эрхтэй хүн. Хэрэв хүний эхнэр болоод байсан Дулмааг түлхэж орхисон бол Дулмаа ч жаргахгүй. Төмөр ч жаргахгүй байсан. Харин Дулмаагийн аргагүйн эрхэнд хийсэн гэмийг уужим сэтгэлээр уучилж чадсанаар одоо тэр хоёр бие биеийн сэтгэлд гандашгүй цэцэг болон хамт яваа ажээ.

...мах амтархан идэж байгаа том нохойн дэргэд шүлсээ залгин зогсож байгаа гөлгөн нохойн арчаагүй бөгөөд атаархсан нүдээр ширтэж байснаа урт гэгч нь санаа алдав.

...Нэг нь нөгөөгөө мэхлэх, хүчтэй нь хүчгүйгээ идэх бусдын чөмөг ташиж байгаад ч олз олох эрмэлзэл бол энэхэн хорвоогийн жам ажээ.

...Өрөвдөхөөс хайрлахад ороход тун ойрхон зай байдаг ажээ

гэхчлэн яаж ингэж бичиж чадаж байнаа гэж дуу алдмаар тансаг, яруу сонсголонтой, ухаарал хайрласан мөрүүд энэ романд олон, бүүр дэндүү олон бий. “Тунгалаг Тамир” романаас өөрт таалагдсан, нэгийг бодогдуулж, хоёрыг сануулсан дээрхийн адил цэцэн мэргэн олон сайхан мөрүүдийг тэмдэглэж авсан маань хуучин дэвтэрт минь үлджээ.

...Сайн эцгийн нэрээр бамбай хийн ардын жүжигчин Ч.Долгорсүрэн гуайтай амьд сэрүүнд нь уулзах азтай завшаан таарч билээ. 40 мянгатын 62 дугаар байран дахь гэрт нь очоод миний хамгийн түрүүн анзаарч харсан зүйл бол их зохиолчийн эдлэж хэрэглэж байсан хос номын шүүгээ байв.
-Манай Лодой аавдаа зориулж “Тунгалаг Тамир” романыхаа эхэнд ачит эцгийн дурсгалд зориулав гэж бичсэн. Аавыгаа өнгөрөхөд ил тавьсан юм билээ. Тэр үед тийм ёс заншилтай байсан гэдэг. Тэгээд, би аавдаа зориулж хөшөө босгоно гэж ярьсаар тэрийгээ хийсэн хэмээн өгүүлэх Ч.Долгорсүрэн гуайн яриаг сонсож суух зуур “Лодойдамба гуай энэ номын шүүгээний хаалганаас барьж зогссон доо” гэж бодохоор адис авмаар санагдаж байсан шүү.

...“Тунгалаг Тамир” роман бол манай утга зохиолд гарсан ихэргүй үзэгдэл юм гэж Л.Түдэв гуай хэлсэн байдаг. Тэгвэл энэ сайхан романыг олонтаа уншсан, бүр ширээнийхээ ном болгосон олон хүнтэй уулзаж учирч явлаа. Монгол телевизийн хөтлөгч редактор, сэтгүүлч Ш.Ёолк энд тэнд болсон уулзалт үдэшлэг дээр энэ романы хэсгээс нь шууд цээжээрээ уншиж байхыг хараад биширч суусан. Миний хүндэлж явдаг сэтгүүлч Н.Ганбат агсан /Монгол телевизийн “Урам” хэмээх сайхан нэвтрүүлэг хийдэг байсан, оюуны өндөр боловсролтой сэхээтэн/ “Тунгалаг Тамир” романы гадаад дотоодод хэвлэгдсэн бүх хувийг цуглуулан нэгдүгээр сургууль дээр музей байгуулах мөрөөдөлтэй явдагаа ярьдаг байсан боловч гэнэтийн үхэл гэгээн хүсэлд нь саад болсон билээ.

Өнгөрсөн жил “Элгэн нутаг” радиогийн хамт олон эл сонгодог бүтээлийг монголын анхны “МР3” аудио СД болгон хэвлүүлсэн нь тун аятайхан болсон байна билээ. “Зууны мэдээ” сонин, “Монголын мэдээ” агентлагаас хамтран зохион байгуулсан “Зууны манлай” санал асуулгаар “Тунгалаг Тамир” роман ХХ зууны шилдэг роман болж тасархай түрүүлсэн нь чухамхүү нүдээ олсон хэрэг байсан юм. Цагийг эзэлсэн гэж их ярьж бичих болжээ. Тэгвэл “Тунгалаг Тамир” роман үнэхээр цагийг эзэлсэн бүтээл болох нь он жил алслан холдох тусам улам тодрон мэдэгдэж байнам бус уу?

Олоон жилийн өмнө “Тунгалаг Тамир” романаас түүсэн шүр сувдаа одоо би таны алган дээр тавьж байна. “Авах хүнд нэг үг ч болов эрхэм” хэмээдэг билээ. Цагийг эзэлсэн энэ романаас түүвэрлэн цуглуулсан гайхамшигт мөрүүд нутгаасаа хол яваа нэгэнд нь нөхөр болог, ядрахад нь хүч тамирыг нь сэргээг, өлсөхөд нь хоол цай, өвдөхөд нь рашаан болох болтугай.

Зургийн тайлбар: Зүүн гараас жүжигчин Б.Сүхцэрэн, найруулагч Д.Чимэд-Осор, Соёлын яамны орлогч сайд Ч.Лодойдамба. Карловы-Варын олон улсын кино наадам дээр. 1960 он

Ч.Лодойдамба

“ТУНГАЛАГ ТАМИР” роман

...Эрдэнэ бусад хүн шиг зовохдоо зовж өлсөхдөө өлсөж, баярлахдаа баярлаад, хорсохдоо хорсоод амьдарч болох байжээ.
8 тал

...Алсын аян, замын шороо, хурц наранд борлосон энэ эмэгтэйн царайд алжаалын тэмдэг тодорхой авч эхийнхээ дууг сонссон ботгоны нүд шиг тормолзсон болор хар нүдэнд нь залуугийн гал, хөдөө талын бүсгүйн гоо жавхлан тодорхой ажээ.
9 тал

...Хүн жаргалын төлөө төрдөг болохоор ямар ч хэцүү бэрх амьдрал гашуун зовлон, баясах сэтгэл, жаргалын эрмэлзлийг нь ширгээн хатааж чаддаггүй.
11 тал

...Хөх даалимбан дээлтэй хуучивтар луучин гутал өмссөн сийлмэл төмөр хэт бэлтэй үйсэн иштэй хутга зүүсэн, гялалзсан дугуй бор царайтай, тогтож ядсан давхраа алаг хурц нүдтэй, бүдүүн хар гэзэгтэй хүн гарч ирээд/Итгэлт/
13 тал

...Энэ хүнийг Итгэлт гэдэг. Одоо гучин хоёр настай Итгэлт ямар ч язгуур угсгаагүй. Эцгээс уламжилсан өв хөрөнгө бага боловч хайрга чулуу мэрэхээс бусдыг хийж байгаад Луу гүний хошууны тэргүүн баяны нэг болжээ. Арван есөн насандаа Далай Чойнхор вангийн Лувсан тайжийн охиныг ёслон авч өмчинд нь овоо мал авсан нь хөрөнгөжихийн эх сурвалж болжээ. Гаднаа цөөн мал байлгаж бусдыг хэдэн хошууны ядуучуудад суурилан өгч хариулгадаг ажээ.
14 тал

...Итгэлт үүрийн гэгээ цайхаас эхлээд үдшийн бүрэнхий болтол борви бохисхийхгүй юм хийж байдаг. Хавь ойрын хүмүүсээ ч яг тийм байлгахыг хичээдэг. Энэ ч учраас эхнэр Должин нь бусдаас түрүүнд босоод, бусдаас түрүүнд үнээгээ сааж билчээдэг заншилтай. Хэрэв аль нэгэн айлаас хожимдвол тэд өдөртөө дуу шуугүй уурлан явдаг. Энэ зангий нь мэддэг зарц нар нь их гэрийн цайны уур дуугарахаас нааш босдоггүй.
14 тал

...Итгэлтийн нуруу намхан, туранхай боловч булчин шөрмөс болсон бие нь гүйж, үсэрч явахаар зориуд заяагдсан мэт бөгөөд нутгийнхан “дэвхрэг Итгэлт” гэж хочилдог.
14 тал

...Эр хүн хэзээ нэгэн цагт эндэгдэл болж гянданд заавал ордог гэж урьдын хүмүүс ярьдаг болохоор “Юмыг яаж мэдэх вэ?” гэж бодсон Итгэлт ээлжээ өнгөрүүлэх гэж гяндангийн хуяг нарт хахууль өгч хагас өдөр тамгын жасааны гянданд сууж тэнд байгаа хоригдлуудыг хооллуулж байхдаа ширлүүлсэн Төмөртэй тохиолдож хоол өгөх зуур хэдэн үг ч сольжээ.
21 тал

...Мань Итгэлт хоёр бодолтой хүн дээ. Алтаа бодоход авдраа бодно гэгчээр адуугаа бодоход манийгаа бодож байгаа юм гэж Нямаа ажиггүй хэлэв.
22 тал

...Ядарч яваа хүн, таньдаг хүнтэйгээ уулзахдаа давхар баяр болдог. Хэцүү амьдралд хамт зовж танилцсан нөхөртэйгээ уулзаад сэтгэлд нь хур бууж, цэцэг ургасан Хуяг юу ярьж, юу асуухаа мэдэхгүй балмагдан дэмий л “аа хөө, тэгээд” гэж давтана.
24 тал

...Доод хүчтэнтэй тохиолдохдоо ямар ч бузар хэрэг хийхээс буцдаггүй боловч хүчтэнтэй уулзсан цагтаа ямар ч доромжлолыг тэсвэрлэн хүлээж чаддаг хүмүүсийн нэг бол Пүрэв тайж байжээ.
35 тал

...Итгэлт багадаа бичиг заалгах гэж оролдсон боловч сураагүй. Тэгээд одоо малынхаа дансыг хээлтэй малыг дотроо дугуйтай дөрвөлжин хүрээ, сувай малыг дөрвөлжин хүрээ хийх мэтийн тэмдгээр зурж тоолдог юм.
38тал

...Ах хэдий ширүүн зантай боловч нуруу сайтай, тусархаг хүн шүү. Харин тэгэхдээ хүнийг өөр шигээ л ажилтай байлгахыг хичээдэг юм даа гэж Галсан ярив.
39 тал

...Өдөр өнгөрөх тутам Эрдэнэ Долгор хоёрын ажилд чадамгайг харж, хоёр сайн зарцтай болсондоо баярласан Итгэлт хүүгээ Баттай дотно нөхөрлүүлж, олж авсан алтаа алдахгүйг хичээв.
39 тал

...Итгэлт бол үнэндээ хэрсүү хүн байж билээ. Өөрт нь тус болж, ажилд нь хэрэгтэй хүнд тэжээмэл бяруу шиг, хүслээ биелүүлэхэд саад болсон хүнд хорт могой шиг, ажил хийвэл энэ гэрийн хамгийн үнэнч зарц юм.
Итгэлтэд хамгийн хайртай, хамгийн дотно юм гэвэл өөрийн нь хүсэл, эрмэлзэл бөгөөд үүнээ хангахад хэрэгтэй бүхнийг юунаас ч буцахгүй хийдэг байлаа. Хэрэгтэй үед юугаа ч өгөхөөс буцахгүй өглөгч, хэрэггүй бол сэтэрхий зүү ч хүнд өгөхгүй цэвдэг сэтгэлтэй ажээ.
Эрдэнэ үлэмж хэрэгтэй хүн болохоор Итгэлт түүнд тэжээвэр бяруу шиг номхон байв. Эрдэнэ бол ухаантай, чадалтай гэхдээ амархан итгэмтгий, шударга хүн гэж бодсон Итгэлт түүнийг өөртөө үнэнч байлгахын тул хүндэтгэн нөхөрлөж, түүний дээр нь биш, дэргэд нь байхыг хичээдэг байв.
Энэ учраас хэрэв Галсанг доромжлон загнаж, Нямааг шоолж егөж зардаг бол Эрдэнэд үргэлж хүндэтгэсэн нөхөрсөг дүр үзүүлж байдаг байлаа.
40тал

...Эдэлнэ гэхэд хуучин, хаяна гэхэд ямар нэг дурсгал буюу сүсэг бишрэлтэй холбоотой юм зарим хүнд байдаг. Тэр хүн уул зүйлд онцын хайртай биш учраас авдрын аль нэг буланд хаяад мартаж орхидог бөгөөд заримдаа нүдэнд нь тусахад хаяхгүй хадгалж байгаа учир явдал нь санагддаг. Итгэлтийн хувьд Должин чухам ингэж хэрэглэж болдоггүй хаяж болдоггүй хуучин эд байлаа.
41 тал

...Ертөнц зовлонгийн хажуугаар жаргалаар дүүрэн байдаг бөгөөд баяр жаргалын дундаас салж сарнисан ах дүү, амраг садан амьд мэнд уулзахын баяр гоц сайхан байдаг билээ.
68 тал

...Нөхөрт итгэдэг. Том наймаа хийхээс буцдаггүй зүрхтэй, ховор монгол шүү гэж Итгэлтийг Павлов үргэлж магтаж байдаг юм.
71 тал

...Итгэлт, ноёд тайж нартай атаархаж явдаг. Ялангуяа тайж нар албанд өнчин ишиг ч өгөхгүй байхад өөрөө өдий төдий юм өгч байгааг бодох бүр сэтгэл нь хорсон, атаархлаар дүүрч “Хошуу тонож хагартлаа идэж, илжиртлээ унтахаас өөр юу ч чадахгүй дамшгууд. Ядахдаа хэдэн хамжлагаа ч зарж чадахгүй арчаагүй мөртлөө хортой, мунхаг мөртлөө шунамгай амьтан“ гэж жигшин бухимдаж “хэрэв би хошуу толгойлж байсан сан бол эд нар шиг хөдлөх бүрдээ хятадын пүүсэнд нялх хүүхэд шиг мэхлүүлэн өр тавьж албан татвараар мань мэтийнхнийг чирэгдүүлж байхын оронд хошууны тоогоо алдсан гуйланчныг цуглуулж авчраад уяагий нь уртхан уяж, угаадсы нь өтгөхөн шиг өгч байгаад цэмбэ нэхүүлэхгүй юу” гэж хүртэл бодож байсан билээ.
80 тал

...өдөр шөнөгүй шогшиж, өлбөрч үхэхээс бусдыг үзэж баймааж хуримтлуулсан хөрөнгийг нэгийг гаргаад арвыг олохгүй юманд зарцуулж бас л болохгүй байна шүү” гэв. /Итгэлт/
82 тал

...Эрж явсан хүнтэйгээ уулзсан хүний сэтгэл баяр, сандралаар дүүрэн байдаг билээ. Эрэл нь хичнээн удаан, хэцүү байсан бол энэ сэтгэл төдийчинээн их байдаг.
86 тал

...Хичнээн өртөө үлдээд байна гэж усны эрэг дээр хэвтэж байсан Түгжил найрын эхнээс аваад хундага алгасаагүй уусан хүн найр төгсөхийн үед бусдыг хардаг нүдээр Төмөрийг харж асуув.
90 тал

...Зарим хүмүүс маргалдахдаа уурлаж хэрэлддэг. Зарим нь урд урдаа орох гэж өрсөлдөн хорон үг хаялцах буюу хашгиралддаг билээ. Гэтэл энэ хоёр тийм биш байлаа. Харилцан нэг нэгнийхээ баталгааг тэвчээртэй сонсож, маргах бүр бие биедээ итгэлцэж, нөхөрлөлийн холбоо нь улам бүр бат болж байлаа.
Намар гоёлоо өмсөж, ургамлын өнгө нь шар ногоон туяатай болчихоод, өглөө үдэш өндөр уулын оройд хөхөмдөг манан тунаран, тарга хүч авсан мал налайн билчиж, өнтэй газрын сайханд өнгө жавхаа бүрдсэн шувууд дэгдээхийнүүдээ дагуулан ганганалдаж байгаа Тамирын голын хөндий нь саяхан суусан нөхрөө дагаад наадамд явах гэж үс гэзгээ самнасан залуу бүсгүйтэй адил байлаа.
96 тал

...Маргааш өглөө нь Итгэлт Эрдэнэтэй уяаны дэргэд зэрэгцэн сууж байгаад “Дайны хажуугаар дажин гэж юу ч болж магад. Юу ч гэсэн Бат Хонгор хоёроо лам болгоё” гэхэд нь Эрдэнэ зөвшөөрчээ.
99 тал

...Хүүхэн хүний дэргэд тэгэхдээ гоо үзэсгэлэнтэй залуу хүүхний дэргэд сайрхан бардаж, баярхах дуртай хүн бишгүй байдаг бөгөөд түүний нэг бол Бадарч байжээ.
101 тал

...Тогтуун хүйтэн сэтгэлийг эвдэх л хэцүү, харин догдолсон сэтгэлийг олж нударвал эвдрэх нь амар гэж дотроо бодлоо.
130 тал

...Орой нь тэднийг явахад Хонгор Бат хоёрын хоолой нь зангиран “бид хоёрыг аваад яваач” гэж хэлмээр санагдаж байвч бүстэй хүүхэд эр хүн шиг болсон гэж бодож явах үедээ үлэмж нэрэлхүү байдаг болохоор хэлж чадсангүй. Гэвч зүрх нь нэрэлхэж чадахгүй болохоор нулимс нь өөрийн эрхгүй асгарав.
136 тал

...Итгэлт Орос-Германы дайн удааширч байгааг сонсмогц хадгалж байсан орос цаасаа зарж дуусгахаар наймаа хийж эхэлсэн юм.
138 тал

...Хөрөнгийг үргэлж хөдөлгөж байхгүй бол өмхөрч ялзардаг. Сохор зоосыг ч бол сэгсэрч байвал төл өгдөг юм шүү.
-Нээрээ ч тийм байх даа.
-Тиймээр барах уу даа. Эхнэрээ ч болсон хайрлахгүй худалдаж баймааж юм олдог юм шүү.
-Тэр ч арай хэтрүүлж байна.
-Магадгүй...Ер нь л наймааны дөр тиймэрхүү байдаг юм.
...Өөрийн хувьд нь бол ашиг олбол хайрлах юм байдагггүй. Эцэг нь үхэхдээ “гурван үе зүүсэн юм шүү. Чи дөрөв дэх нь хайрлаж яваарай хүү минь” гэж өгсөн хутгыг ламын гэгээний догшин дүрийн ид шидтэй зэвсэг гэж их үнэ хүргээд өгөхдөө “хайран юм” гэж бодоогүй бөгөөд харин одоо хүртэл амьдралдаа хийсэн хамгийн зөв юм гэж бодон чадал ухаандаа бахархаж явдаг юм.
138 тал

...Өөрийгөө хууран сэтгэлээ тэжээж байсан юмыг нь авч орхино гэдэг чинь хүний жаргалыг булаан аваад таягдан хаяна гэсэн хэрэг. Чи миний тийм юмыг авч хаялаа. Гэхдээ оронд нь юу ч өгөхгүй байна. Эсхүл чи хүний адаг, эсхүл үлэмж сайн хүн, надад чамайг ойлгох, чадал алга гэж Гэрэл нэгэн удаа гомдолтой хэлжээ.
-Архи уугаад мансуурч байхдаа хүн жаргаж байгаа юм шиг байдаг. Харин маргааш нь толгой нь өвдөөд тарчилж эхлэхдээ юунд ч тэр хар усыг уулаа даа гэж боддог юм. Гэдсэнд чинь хоолгүй, мөрөнд чинь хувцасгүй болоод ирэхэд энэ гуйланчинг гэж намайг жигшинэ чи.
-Хэрэв чи байгаагүй бол би амьдралд хууртаад жаргалтай хүн шиг өнгөрөх байсан. Би ямар нүгэл хийснээс энэ хорвоо дээр чи төрсөн юм бэ? гээд Гэрэл нүдэнд нь нулимс бүрхэн Эрдэнийн дэргэд сууж байж билээ.
188 тал

...Эмэгтэй хүнгүй айлын юм бүхэн нүнжиггүй зэвхий хүйтэн байдаг бол эр хүнгүй айлын юм бүхэн сүр жавхаагүй болдог ажээ.
...Эмнэг бага нас, гэнэн охины цагаан сэтгэлээ харамгүй өгч, зовлон зүдүүр хамт туулсан хамгийн дотно хүнийхээ зүрхийг хүнд шархлуулж, түүнд тайлбарлан ганц ч үг хэлж чадалгүй явуулсныг бодоход сэтгэл нь харанхуйлж түмэн зэмлэлээр дүүрч байлаа. Идэх хоол, хоргодох орны цаана юугаар ч сольж болдоггүй хайр сэтгэл нь байдгийг Долгор хожимдож ойлгов.
“Над шиг бузар эмд үхэхээс өөр зам байхгүй” гэж бодогдож байлаа.
Гэвч үртэй хүний гол хоёр тасардаг гэж ярьдаг бөгөөд бас хүн бүр өөрийгөө аль болохоор зөвтгөхийг хичээдэг болохоор хоног өнгөрөх тутам, аргагүйн эрхэнд хийсэн гэмийг нь өчүүхэн ч өршөөлгүй, хүний нутагт хаяж алга болсон Эрдэнэд гомдож байлаа. Бас уураа гарахад Эрдэнэ эргээд ирэх ч юу магад гэдэг горьдлогын манан сэтгэлийн гүнд нь тунарна.
Ер нь ч ганц эмэгтэй хаачих билээ дээ. Өдөр өнгөрөх тутам хүний царай харах нь их болж, ядрах тутмаа Эрдэнэд гомдох нь өсөж, гашуун нулимсаараа нүүрээ дахин угаавч тус үл болно.
190-191 тал

...Хорвоо! Чи хүний зовлонд цадах болоогүй юу?
193 тал

...Зовсон хүнд уурлах шалтгаан мундахгүй байдгийн адил жаргалтай хүнд инээх учрал захаас аваад бэлхэн байдаг билээ.
198 тал

...Хүн жаргалын төлөө тэмцэж чаддагийнхаа хирээр зовлонг дааж чаддаг болохоор...
213 тал

...Миний Итгэлт бол арми хангаж чадах хөрөнгөтэй, Сава Морозовыг хожиж чадах ухаантай хүн гэж нөхөддөө гайхуулан хэлэв. /Павловын үг/
237 тал

...Гамингийн замаас оргон зайлсан Итгэлтийнх Хануй голын өмнөх дүнхгэр хар уулын ард нутаглаж байлаа. Суурь малуудаа зайлуулж чадсанаас гаминд өнчин ишиг ч алдсангүй. Монголд болж байсан үймээн Итгэлтийн гэрт орж ирээгүй, эзний нь сэтгэлийг ч хөндөөгүй байжээ. Гамингууд Луу гүний хүрээнд орж дээрэм хийсэн боловч хоёр гурван навтархай хар гэр зориуд буулгасан Итгэлтийн хашаанд тоож орсонгүй өнгөрчээ.
236 тал

...Гэвш ээ чи хүнд хэрэгтэй юм хийсэн үү? гэж Эрэнчин асуусанд Бат учрыг нь олж хариу өгч чадсангүй.
250 тал

Зургийн тайлбар: Зүүн гараас Түгжил/Ц.Готов/, цахиур Төмөр/Г.Сандуйжав/, хувилгаан лам/Д.Чимэд-Осор/, Жамбал/Д.Сүхбаатар/, лам/?/ "Тунгалаг Тамир" киноны зураг авалтын үеэр. Амарбаясгалант хийд. 1973 он

Жич: Цаана нь бас их олон хуудас байна аа. Үргэлжлүүлэх үү, яах вэ?

Арслантай төгрөг

Монголчууд арслан, бар, луу, хангарьд зэрэг дөрвөн амьтныг “хийморийн дөрвөн их хүчтэн” гэж нэрлэн шүтэж ирсэн эртний түүхэн уламжлалтай ард түмэн. Тэгээд ч хийморийн дарцагын дөрвөн талд нь эдгээр амьтдыг зурсан байдаг билээ. Өвөг дээдэс маань дөрвөн их хүчтэний дундаас араатны хаан арсланг л онцлон шүтэж ирсэн нь учиртай буй заа. Арсланг оюун ухаан, эр зориг, эрх чөлөө, эд баялаг оршин тогтнох, эд юмсыг бат найдвартай хадгалж хамгаалах, хулгай болон бусад муу муухай зүйлээс ангижруулахын бэлгэдэл хэмээн үзэхдээ хаан төрийн ширээг арслангаар чимэглэж ирсэн байх юм.

XYI зууны үед шарын шашин Төвдөөс Монголд дэлгэрэхэд уран барилгын чимэглэлд дөрвөн их хүчтэний зургийг өргөнөөр ашиглах болсон бөгөөд тэр дундаа харуул хамгаалалтын бэлгэ болгон сүм хийдийн үүдэнд чулуун арслан тавих нь элбэг болжээ. Үүний тодорхой жишээг Богд хааны ордон музей, Гандан хийдийн үүдэн дэх боржин чулуун арслангаас харж болно. Түүнчлэн сүм хийдийн чулуун баганы сийлбэр, бурхны сэнтийн түшлэг, бусад эдлэл хэрэглэл, хаалганы бариул зэргийг арслан дүрстэй хийж ирсэн бол тэр нь яваандаа нүүдэлчдийн ахуй амьдралд өргөн нэвтэрч авдар савны хээ, цоож цуурга зэрэгт араатны хааны дүрсийг дүрслэх болжээ.

Монголын уламжлалт “Ертөнцийн гурван хачин”-д
Алгандаа хөхтэй арслан нэг хачин
Амаа байтал шилээрээ дуугардаг голио нэг хачин
Амрагийн дээд аав, ээж хоёр золгодоггүй нэг хачин хэмээн өгүүлсэн нь бий. Өнөөдөр монгол нутгийн хаана ч арслан байхгүй. Эрт урьдын цагт ч байгаагүй юм гэдэг. Тэгвэл эцэг өвгөд маань арслан алгандаа хөхтэй байдгийг яаж мэдэв ээ? Сонин юм шүү!

Арслан шүтэх энэ заншил нь монголчуудын зоосон дээр ч тусгалаа олсон байдаг. Аргун хааны/1284-1291/ үед дэлдүүлсэн мөнгөн зоосон дээр арслангийн дүрс бий. Мөн Алтан ордны улсын Жанибек хааны/1341-1378/ үед дэлдүүлсэн зоосон дээр ч бас арслангийн дүрс сийлсэн байдаг бол Манж Чин улсын Бадаргуулт төрийн /1875-1908/ үед монгол нутагт гаргаж байсан 5000 зоосны үнэлгээ бүхий “Хүрээний их сангийн тэмдэг”/одоогийн мөнгөн дэвсгэрт/-т дээр “дөрвөн их хүчтэний” зургийг зурж барласан байдаг аж. Араатны хаан арсланг мөнгө зоосон дээр дүрслэх энэ уламжлал хожим ч тасраагүй юм.

1966 онд гүйлгээнд оруулсан шинэ мөнгөн дэвсгэртийн нэг төгрөгийн тухайд олон янзын сонирхолтой хууч яриа, түүх домог байдаг билээ. Олны ам дамжсан яриагаар бол уг нэг төгрөгийн нүүрэн талд арслангийн толгойн дүрсийг чадмаг нууцлан дүрсэлсэн байдаг тул “арслантай төгрөг” хэмээн нэрийдэх болжээ.

Мөн зарим хүмүүсийн яриагаар бол нэг төгрөгийн нүүрэн талд монгол орны газрын зургийг дүрсэлсэн гэх нь ч бий. Нээрээ л сайн ажиглан харвал мөнөөх нэг төгрөгийн нүүрэн талд монгол орны газрын зураг, арслангийн толгойн дүрс сэлт аль, аль нь харагдах нь ч бий.
1966 оны мөнгөн тэмдэгтийг урласан “уран” Ц.Минжүүр гуай төгрөгийн нүүрний нэг гэсэн тооны эргэн тойрон дахь хээ чимэглэл, нарийн жигд зураасан дунд амгалан сүрлэг арслангийн нууц дүрсийг гайхам уран аргаар зурсан аж. Улсын мөнгөн тэмдэгтэд арслангийн нууц тэмдэг дүрс хийх санааг түүнд анх эрдэмтэн зохиолч Ц.Дамдинсүрэн гуай хэлж өгсөн гэдэг.

Ц.Дамдинсүрэн гуай “Манай өвөг дээдэс арслан бол амгалан, хүчирхэг, итгэлтэй хамгийн гол нь шуналгүй амьтан гэж бэлгэшээн тамганы хайрцаг, авдар, сан хөмрөгийн хайрцагны нүүрэн дээр зурж урладаг байж. Зураач “бурхан” Минжүүр мөнгөн тэмдэгтийн зураг зурах нууц даалгавар аваад юм асууя гэж ирэхээр нь арслан зурж болох юм. Аргыг нь олж байгаад оруулчих. Хэтэрхий хичээж тайлбарлавал хуучны юм сэргээх гэлээ гээд өөрчилчихнө шүү. Харин зургийнхаа эхийг хүнд үзүүлсэн тухай битгий яриарай гэж захиад явуулсан. Минжүүр их уран зурсан байна билээ” хэмээн дурсан ярьж байжээ. Тэр цагаас хойш учир мэдэх хүмүүс арслантай нэгтийг “Минжүүрийн төгрөг” гэж хэлэлцэх болсон бөгөөд хожим Завхан аймгийн харьяат зохиолч Ц.Сайннямбуу үгийг нь бичсэн “Арслантай төгрөг” хэмээх дуу “төрж” дуучин А.Баяржаргал дуулж билээ.

Сая төгрөг ч нэг төгрөгнөөс эхэлдэг билээ. Миний түрийвчинд 1966 оны нэг төгрөгийн дэвсгэрт байнга явдаг юм. Энэ “арслантай” төгрөгийг харах тоолонд Ц.Дамдинсүрэн гуайн хурц ухаан, холч бодол, Ц.Минжүүр гуайн уран гарыг бахдан бишрэх сэтгэл өөрийн эрхгүй төрдөг юм даа. Араатны хаан арслангийн амгалан сүрлэг дүрс Монгол Улсын мөнгөн тэмдэгт дээр үе улиран заларч байх болтугай.

Жич: Баяр хүргэе. Та миний шинэ номын анхны уншигч боллоо. Удахгүй хэвлүүлэх "Монгол Улсын мөнгөн тэмдэгтийн түүх" хэмээх шинэ ном маань таны санаанд нийцвэл үргэлжлүүлэн тавих болно. Саналаа бичээрэй.

Дээдийн номтой ламтан Тэнгэрийн оронд "оджээ"

Захиалсан хэвлэлээ авч чадалгүй явсаар хэд хоночихож. Өнөө өглөө хэвлэлээ аваад “Өдрийн сонин” дээр гарсан нэгэн эмгэнэлийн мэдээг үзмэгц нүдэндээ ч итгэсэнгүй. Ум ма ни бад ме хум, Чулуунбаатар ламтан жанч халжээ.
Бурхан минь ээ, ламтаныг яасан эрт дуудаа вэ? Энэ хүнээр хийлгэх яаруу бачуу ажил Энхжингийн оронд гараа юу?
“Дэлхий дахинд Бурханы шашин үүсэн дэлгэрсэн 2600 жилийн цаг тооны бичиг” судалгааны ажил, бараг л бүх насаараа цуглуулж судласан “Монголчуудын номын тэмдэг” бүтээлийг нь одоо хэн гүйцээж дуусгах юм бэ?

“...Бид тоолошгүй олон галавт сансрын савслаганд эргэлдсээр байгаа шүү дээ...Орчлонд шинээр буй болох юм үгүй. Нэг байдлаас нөгөө байдалд л хуучин дээл солих лугаа адил шилжинэ... Гагцхүү ямар дүрээр солигдох нь тэр амьтны хураасан буян нүглийн хэмжээнээс шалтгаална” хэмээн сургаж байсан энэ хүнтэй би 1992 оны есдүгээр сарын 28-ны өдөр ном ярьж танилцсан билээ. Монголчуудын номын тэмдгийн талаар олон жил цуглуулга хийж судалсан түүний яриа хөөрөө нь дэндүү амттай тос даасан нүнжигтэй байсансан. Түүнээс хойш олон удаа уулзаж ном буяных нь хишгийг хүртэх аз надад тохиосоон. Бурханы шашны гүн ухааны талаар ихийг судлаж мэдсэн, газар газрын мэргэдтэй ном хаялцахад гартахааргүй энэ ламтантай хамгийн сүүлд уулзахад бас л ном ярьсаар таарсан билээ.

...Өнгөрсөн жилийн намрын нэг өдөр ламтан утасдаж байна. Зав чөлөө тань бололцоотой байвал ирж уулзаач гэнэ. Өдөр судар, цаг нар болзоод хэд хоногийн дараа Энхтайвны гүүрний баруун талд орших “Шинэ төгөл” хотхонд байрлах Лүдүвдаржаалин хийд дээр нь очлоо.
Мэнд усаа мэдэлцэж ойр зуурын сонин сайхан хуучлаж суусан ламтан маань “Одоо ингэсхийгээд ажил тарлаа. Хоёулаа манайд очье, хө” гэнэ. Шавь нь бололтой нэг бүдүүн хар хүнээр нэгдүгээр 10 жилийн сургуулийн урд байрлах гэрт нь хүргүүллээ. Идээ будаа, хоол цай болох зуур миний хаагуур юу хийгээд яваа тухай их л шамдуу лавлан сонирхох аж. Тэгснээ сүүлийн үед өөрийнхөө хийж байгаа, хийхээр зорьж буй ажлуудаа сонирхуулав. Богд уулын Хийморийн овоо руу мөргөлчид болон жуулчдыг гаргаж байх дүүжин зам байгуулах тухай, мөн Монгол орны нутаг дэвсгэрт буй түүхэн дурсгалт газрууд болон сүм хийдийн тууриар гадаадын сүсэгтэн-жуулчдыг аялуулах зорилго бүхий жуулчны компани байгуулах, түүнчлэн нийслэлээс Дархан хот орох замд байрлах уулын нэгэн аманд эргэл мөргөлийн газар, сүм хийд байгуулахаар хөөцөлдөж байгаа тухайгаа хүүрнэн төсөл зураг сэлтээ үзүүлэн байснаа ингэж хэлдэг юм байна.

-Гүйеэ, хө. Чи ер нь намайг бараадаж түшвэл яасан юм бэ? Энэ их буян номын ажлыг хөөцөлдөх гэхээр хүн хүч дутаад байх юмаа. Номтой чадалтай шавь нар байх боловч зарим нэгийнх нь хөдөлгөөн хурд дутаад байх. Овоо ажилд хөөцөлдөлгөөтөй гавшгай нэгэнд нь болохоор ном нь дутаад болохгүй юм. Чи бид хоёр эртнээс бие биеэ мэдэх улс байна даа. Тэгээд ч чи энэ хугацаанд бас чиг элдвийг хийж, юм юм үзсэн хүн байна даа, хө. Би чамайг болох бүтэх талаас нь сайн дэмжье. Амьдрал ахуйг чинь бололцоогоороо дээшлүүлье. Зөв бодолтой, зөв мөртэй хүнд буяны ажил сайхан шүү дээ. Бурханы ажилд тус болж гүйхэд буян нь барагддаггүй юм шүү дээ, хө. Чи ямар бодолтой байна? гэлээ. Буддын сүсэгтэн залуусын холбоо байгуулах, буян ном, эргэл мөргөлийн цэцэрлэгт хүрээлэн цогцлоох зэрэг хөл алдсан их ажлыг хөөцөлдөх, хийж гүйцэтгэх менежер хэрэгтэйг ламтаны ярианаас нь ухаарсан би балмагдаад шууд хариу өгч чадсангүй.

Цаг хожих санаатай цай балгаж жаал суулаа. Тэгээд үнэнээ хэллээ дээ.
-Та “Хүн гэдэг амьтан чинь...” номдоо америкийн монголч эрдэмтэн Стенлий Фрейгийн тухай дурьдсан байсан. Стенли Фрей гуайг та Монголд урьж авчирах гэхэд тэр хүн татгалзсан гэдэг байх аа? Онгоцны билетээ хүртэл буцааж ирүүлсэн гэдэг бил үү? Монголд ирж чадахгүй шалтгаанаа тэр хүн “Надаас өөр хэрэгтэй хүнд нь та бүхэн энэ мөнгө төгрөгөө зарна уу. Харин намайг номын ажилд ичилгүй, айлгүй зар” гэсэн гэдэг байх аа?

“Эсгий хийх газар хүүхэд нохой хэрэггүй” гэгчээр таны сэдэж санаачилж, зорьж буй энэ их буян номын ажилд тань би тус нэмэр болох нь юу л бол доо? Харин ч бараг ажлын садаа болж, алдаж осолдвол сүүлд нэг насаараа харамсаад барахгүй хэрэг болох биз! Таны сэдсэн энэ олон сайхан ажлыг тань гүйцэлдүүлэхэд наад зах нь 2-3 гадаад хэл мэддэг, компьютер, интернетийг гартаа оруулсан, гашуун нясуун зүйлээс хол хөндий, гавшгай залуу хүн байвал дээр биш үү?
Харин та намайг бичиг номын ажилдаа зар! Би таны бичиг цаасны ажилд тань дуртайяа гүйх болно. Арга ядахад л нэг гар бичмэл сийрүүлэх, хэвлэлийн эх тулгах, бичсэн зүйлийг тань сонин хэвлэлд хэвлүүлж нийтлүүлэх, номын санд сууж хэрэгтэй материал хуулах зэрэгт бол миний чадал хүрэх байх аа! гэвэл ламтан дуугүй сууж байснаа “За яахав ээ, хө. Гэхдээ л чи яаралгүй сайн бодоорой. Тэгээд хариугаа өгнө биз” гээд надад нэг шинэ хадаг, хуучны зоостой барьж билээ. Ламтаны сэтгэлд сэв суугаагүй байгаа даа? Бурхан өршөө!
Түүнээс хойш ламтан бид хоёр дахин учралгүй орчлон эргэдэгээрээ эргэсэн билээ л. Даанч харамсалтай...

...“Хорвоогийн хүмүүс юу цуглуулдаг вэ?” номдоо “Ш.Чулуунбаатар: Миний цуглуулгад 2500 гаруй номын тэмдэг бий” хэмээсэн ламтаны тухай бичлэг оруулсан юм. Шинэ номынхоо дээжийг аваачиж бэлэглэсэнд их л баярлах шиг болсон. Хэд хоногийн дараа утасдаж, хоёр номонд минь гарын үсэг зуруулж аваад “гадаадад буй хоёр хүүхэддээ явуулна” хэмээн хөөрцөглөж байсан нь саяхан мэт.
Ганц удаа ч болов ламтаныг баярлуулсан минь тэр юм болов уу гэж би одоо сэтгэлээ хууран тайтгаруулж сууна даа. Хүний гэнэн барагдах биш дээ ямар! Бурханы шашныг олон жил судлаж оройд нь эс ч дунд хэрд нь лав гарсан байлгүй гэж итгэж явдаг эрдэм номтой ламтаныг ийм эрт орчлонгоос явчих юм гэж даанч санасангүй...

Алсын үнэрт ариун цагаан зандан мэт эрдэм төгс энэ хүний сэтгэлийн үгээ бичиж дурсгасан “Хүн гэдэг амьтан чинь...”, “Улаан товчны хэрэг” хэмээх хоёр ч ном нь надад буй. Би сав л хийвэл түүний “Хүн гэдэг амьтан чинь...” номыг нь барьж авах дуртай. Дурсамж, тэмдэглэл, нийтлэлийг яаж тэгж сайхан бичдэгийг нь сурах гэж, Буддын шашны гүн ухааны тайлбаруудаас нь суралцах, сэтгэлээ номхотгох гэж мөн ч олон удаа уншсан даа. Ламтан маань өөрийн гэсэн бичлэгийн өвөрмөц аргатай, түүнд нь автсан уншигч номыг нь дуусгаж байж салахаас өөр аргагүй болдог юм.

Даян дэлхийд бурханы шашныг түгээн дэлгэрүүлэхэд амьдралаа зориулж, Гандантэгчэнлин хийдийн урдаа барьдаг ганц балинч гэгдэн Далай ламын тугдамд уригдаж, сүсэгтэн олонд зориулан Бурханы шашны төв хэвлэлийн нэгдсэн редакцыг зохион байгуулж, гурван жил шорон “даасан” лам болж явахдаа Дашийн Мундаа тэргүүтэй Халхын шоронгийн овгоруудтай “нөхөрлөж”, зөгнөлт зохиол бүтээл туурвиж, Монголчуудын номын тэмдгийг насан туршдаа цуглуулан судлаж, ...энэ ламтаны туулсан амьдрал нь “Үлгэрийн далай” л гэсэн үг.

...Билгүүн номч Бямбын Ринчен гуайг таалал төгсөхөд нь орчуулагч, шүүмжлэгч Ц.Хасбаатар агсан: “Нэг том номын сан шатчихлаа даа” хэмээсэн гэдэг. Түүн лүгээ нэгэн адил Бурханы номыг цээжиндээ баринтаглаж, дээдийн номонд нэвтэрсэн Чулуунбаатар ламтан Тэнгэрийн оронд “одлоо”.

Сансарын орныг орхиж
Сайхан Бурханы орондоо төрөх болтугай, ламтан минь!

"Би Сүндэв жанжны хилчин цэрэг"

Өнөөдөр Монголын хилчдийн баярын өдөр. Эх орныхоо торгон хилийг нүд цавчилгүй харж хамгаалж явсан үе үеийн дайчин цэрэг эрс өнөөдөр оны нөхдөө, алба хаасан хилийн застав, отрядаа, дарга захирагч нараа дурсан ярьж, дуулан суугаа гэдэгт би итгэж байна.
“Монгол улсын хил дээр тайван байна” хэмээн эх орондоо илтгэхийн тулд халуунд халж, хүйтэнд хөрж, исгэрэх сум, ирт мэсний өөдөөс ч эрслэн босдог дархан хилийн дайчин эрсийн тухай бахархан бичмээр байна.
Монгол улсын хил хамгаалах байгууллагын 75 жилийн ойг тохиолдуулан нийт хилчин байлдагч, дарга офицер, бэлтгэл ахмад дайчин эрсдээ баярын мэнд хүргэхийн ялдамд та бүхний танил дотно нэгэн хүний тухай дурсан өгүүлье.
Энэ хүн бол 40 шахам жилийн турш Монгол улсын хил хамгаалах байгууллагад ажиллахдаа дэслэгчээс хошууч генерал, заставын даргаас Хил Хамгаалах Ерөнхий Газрын дарга, Хилийн цэргийн командлагч хүртэлх зам туулсан генерал Паламын Сүндэв билээ.
Дархан хилийн дайчин хилчид баяраа тэмдэглэж буй энэ өдөр генерал маань гадаад улсад эх орноо төлөөлөн дипломат алба хашиж суугаа. Таны команд дор торгон хилээ манаж явсан он оны цэрэг эрсийн чинь өмнөөс дуртгалын торгон жолоог атгаж, дурсан санаж дуульюу гэсэн юмаа би.

Нэг. 2004 оны хавар Хил Хамгаалах Ерөнхий Газрын дарга, хошууч генерал П.Сүндэв, тус газрын хүний нөөцийн хэлтсийн дарга, хурандаа Л.Цэдэн, хошууч Б.Нармандах нарын хамт эх орны торгон хилээр явах завшаан таарч билээ. Говь-Алтай, Ховд аймгийн хилийн хоёр отряд, арваад заставаар орж, ажил байдалтай нь танилцахын зэрэгцээ Хилийн цэргийн командлагчийн дүр төрхийг ойроос харж, хэлсэн үгийг нь тэмдэглэж явлаа.
Харахад хатуу ширүүн байрын энэ генералын хэлэх дуртай үг нь “Миний хэдэн муу бор цэрэг” гэх. “Дотуур байрны хүүхэд, шинэ цэрэг хоёр адилхан байдаг юм шүү. Гэр орноосоо хол яваа энэ хэдэн бор цэргийг минь хайрлаж халамжилж байгаарай” хэмээн уулзсан офицер болгондоо байнга захих тэрбээр зарим заставын цэргүүдэд нормын бээлийг нь хугацаанд нь тавьж олгоогүй Үенчийн отрядын арын албаны даргын толгойг нь хяргах шахсан шүү. Сонины сурвалжлагч намайг байгаагүй бол түүнийг таван салаа боовоор шагнах ч байсан юм бил үү, хэн мэдлээ.
Орсон застав болгоны цэргүүдээс ерөнхий мэдлэгийн болон улс төрийн шалгалт ёс мэт авна. Ховд, Завхан, Баянхонгор, Говь-Алтай аймгаас цэрэгт татагдсан голцуу л дөрөв, наймдугаар ангийн боловсролтой, хөдөө хонь мал хариулж байгаад сургууль завсардсан, зарим нь бичиг үсэг үл мэдэх цэргүүд нь генералын шалгалтанд харин ч нэг “хөлслүүлнэ дээ”. Ажийн бор ааруул шиг хэдэн цэрэг нь түүний адармаатай асуултад хариулах гэж нусаа татаад зогсож байхыг харахад ч бас горьгүй дээ. Мань эр бол харин юу ч болоогүй юм шиг “...Мөөн мөн, тийм үү?” гээд л нэг их том алаг нүд эргэлдүүлээд зогсох юм билээ. Тэнд л би анх энэ генералын аливаа хүнийг хөөрхөн явуулж үг алдуулах дуртай, хөгжөөнтэй наргианч зантай болохыг нь мэдсэн билээ.
“Алба албаараа, амь амиараа байна шүү. Ядуу ч гэсэн албаа бүү худалд” хэмээн отряд, заставын дарга нартаа хатуурхаж ширүүлэх мөртлөө Алтайн отрядын соёлын төвд болсон уулзалт дээр нэгэн жаахан цэрэгт хачин сайхан бүлээн дулаан үг хэлж олон хүнийг уйлуулж орхисон доо. Гуравхан настайдаа эцэг эхээсээ өнчирч асрах сургуулиар гэр хийн эрийн цээнд хүрсэн Т.Наранбаатар хүүг хилийн цэрэг “ивгээлдээ” багтаан “Хилчин” хамтлагтаа хөгжимчнөөр авсан юм байна. Тэр жил Алтайн отрядын соёлын төвийн эрхлэгчээр томилогдон очсон түүнийг генерал олны дундаас онцлон дуудаж гарын бэлгээ гардуулсан нь тэр юмсанж. Өөрөө өнчин өсөхийн зовлонг үзэж туулсан П.Сүндэв генералын хэлсэн үг олон хүний сэтгэлийн нандин утсыг доргиосон доо.
Бас тус отрядын Элгэн усны заставын Өнчин толгойн харуул дээр очиж шалгалт хийсэн. Эх орны торгон хилийн шугамыг манаж буй хилчид харуулын байран дээрээ ирсэн командлагчаа хараад сандарч тэвдэж буй нь даанч илт байлаа. Харин генерал маань тэдэнд хатуурхаж загнах нь байтугай хайрцаг савтай гарын бэлэг гардуулдаг байгаа. Командлагчаасаа гарын бэлэг хүртсэн хилчин дайчдын нүд нь гялалзаад л явчихна билээ. Генералын гарын бэлэг болох тэр хайрцагтай зүйл юу байсныг хамт явсан хошууч Б.Нармандахаас асуутал “Цэргийн нууц” гээд хэлж өгөөгүй шүү...
Ховд аймгийн Булган сум дахь Ярантын боомтын хилийн багана дээр очиж зургаа татуулах аз надад таарсан. Хүрэн улаан боржингоор суурь хийн гурав давхарлан өрсөн хоёр метрийн өндөртэй чулуун багана дээр төрийн сүлд сийлж, “Монгол улс, 124” хэмээн улаан зосоор бичжээ. Монгол улсын өмнөд хил дээр босгосон 1597 баганы нэг нь энэ. “Хуучин бетоноор хийсэн байсныг нь 100 жилийн баталгаатай боржин чулуун баганаар сольсон. Далайн төвшнөөс дээш 3000 гаруй метрт өргөгдсөн өндөр уулын оройд 500 кг жинтэй боржин чулуун багана гаргана гэдэг тийм амар юм биш шүү! Харин миний муу хэдэн бор цэрэг, монгол морь хоёр л энэ хүнд хэцүү ажлыг нугалж чадсан юм даа” гэх генералын ярианаас хилчин дайчдаараа бахархаж гайхуулах өнгө аяс тун тодхон сонсогдож билээ.

Зургийн тайлбар: Зүүн гараас ахлагч Г.Баярмагнай, хошууч Б.Нармандах, хошууч генерал П.Сүндэв, хурандаа Л.Цэдэн

Хоёр. Алтайн отрядын Бургастайн заставт шалгалтаар явж байлаа. Тус заставын байрны өрөө болгоны хаалганы дээд талыг шиллэсэн байх аж. Түүнийг анзаарсан генерал бүх шилийг модоор солих үүрэг өгч билээ. “Хаалга савахад дээд талын нь шил хагарч унахад хамраа тасдуулсан офицер байдаг юм. Ингэж шиллэх нь өрөөнд байгалийн гэрэл нэвтрүүлэх сайн талтай ч аюулгүй байдлын хувьд болохгүй. Үүнийг чөлөөнд суутлаа бүү март! Өнөөдрийн дотор бүх шилийг модоор сольж илтгэ” гэж Говь-Алтайн отрядын дарга дэд хурандаа Ш.Лхачинжавт хатуу анхааруулсан генералын үгнээс хамгийн түрүүнд хилчин дайчдаа боддог Хилийн цэргийн командлагчийн зан чанар, зангараг харагдаж байсан.
Ийм л өр зөөлөн сэтгэлтэй даргынхаа тухай он оны цэргүүд нь дурсан ярих нь олонтаа. Овоотын отрядын ахмадын зөвлөлийн дарга Ц.Зургаанжин хэмээх ахмад хилчин “Хил хамгаална гэдэг хэлэхэд амар, хийхэд хэцүү ажил шүү. Манай Сүндэв дарга ер нь л төрөлхийн цэргийн хүн дээ. Шаардлага хатуу. Гэхдээ далайх нь сүртэй ч буулт нь зөөлөн хүн байсан шүү. Хүний овог нэр мартдаггүй, гайхмаар ой сайтай хүн дээ. Шивээ хүрэнгийн заставын дарга байхдаа их сайхан биен тамирын талбай хийлгэсэн. За, харин гурван жилийн цэрэг санаа сэтгэлээр унамаар сахилгын байр хийлгэсэн хүн дээ” гэсэн бол тээр жил Сүмбэрийн отрядад уулзсан Ч.Намжил хэмээх ахмад хилчин “Сүндэв даргын гол гавьяа бол полигон хийлгэсэн явдал. Мөн сургалтын төвийн барилга бариулсан. Хилийн цэрэг байтугай ардын армид байхгүй полигон бариулсан даа. Би бахархдаг юм. Ер нь л хүн удирдах авьяастай хүн дээ. 1982-1988 онд манай Сүмбэрийн отрядын даргаар ажилласан. Сайхан залуу насныхаа зургаан жилийг энд үдсэн хүн. Хошууч цолтой ирээд дэд хурандаа цолоо онгоцонд зүүгээд буцаж байсан даа” хэмээн дурсан ярьж байсан нь тэмдэглэлийн дэвтэрт минь бичээстэй буй.

Гурав. 2004 оны зун нь Сэлэнгэ аймаг дахь хилийн отряд руу хамт явах завшаан бас таарсан юм. Алтанбулагийн шалган нэвтрүүлэх боомтын ажилтай танилцсан П.Сүндэв генерал буцахдаа Сэлэнгийн алдарт Ээж мод руу очиж сонирхуулсан. Аян замын байтугай алс хол газрын хүмүүс хүртэл зорин ирж аврал өршөөл эрэн мөргөж залбирдаг юм гэхээр нь би ч яахав авгай хүүхэд, ажил төрлөө даатган залбирч байлаа. Харин тэгэхэд мань эр “Эх орны минь хил амар амгалан байг. Эр цэргүүдийн минь амь нас бүрэн бүтэн байг. Авралдаа багтаа” хэмээн даатгаж билээ. Аргагүй л нэг цэргийн жанжин, хилийн цэргийн командлагч юм байна даа гэж тэгэхэд би бахархсан шүү.

Дөрөв. Тас няс хийсэн энэ цэргийн хүн бичиг цаасны ажлаас хол хөндий биз гэж бодтол үгүй юмаа. Харин ч бичиг цаас боловсруулахдаа нягт нямбай, утгын яруу зохист чанарыг эрхэмлэж, үгийг оночтой хэрэглэдэг хүн юм байна гэж би олон удаа анзаарсан.
2003 онд ХХЕГ-ын хашаан дотор Хилчин баатруудын хүндэтгэлийн цогцолбор байгуулж, нээлтийн цуглаан дээр нь хэлсэн хоёрхон хуудас үгээ хэд хэдэн дахин засаж цоохорлон боловсруулсан байхыг нь би үзсэн.
“За, дүү хүү чи элдэв юм сонирхдог хүн байна. Муу ах чинь энэ цөөн хэдэн үгийг анх ямар байхад нь ямар болгон өөрчилж засаж вэ, чи хараарай. Хожим үзэхэд чинь сонин байж мэднэ” гээд дурсгасан уг гар бичмэл нь одоо надад бий.
Сүүлд “Монгол Улсын хилийг тогтоож хамгаалсан нь/1960-1990 он/” сэдвээр Москва хотод түүхийн ухааны докторын зэрэг хамгаалж, “2003 оны дэлхийн шилдэг мэдээлэл судлаач” олон улсын шагналтан, Мэдээлэлжүүлэлтийн Олон Улсын Академийн жинхэнэ гишүүн, академич болсны нь бодохоор бас л “толгойтой” эр ээ.

Тав. Тавхан настай байхдаа эцгээ алдаж өнчрөн хоцорч байсан тэрээр хожим бас хайрт ижийнхээ толгойг нь түшиж чадаагүй юм гэдэг. “1976 онд Овоотын отрядын Шивээ хүрэнгийн заставын дарга залуухан дэслэгч явахад ээжийн минь бие муудсан тухай хэл ирсэн. Тэр үед ЗХУКН-ын их хурал хуралдаж хүчлэн хамгаалалт зарлачихаад байсан болохоор ижийтэйгээ амьд сэрүүнд нь уулзаж чадаагүй юм даа. Цэргийн хүн даргын тушаалыг хэлэлцдэггүй болохоор тухайн үед надад чөлөө олдоогүй. Хилийн харуулд гарч байхдаа ижийгээ өнгөрлөө гэж сонсоод муу ах нь нулимсаа дотогш нь залгиж л суусан даа” хэмээн хоолой зангируулан өгүүлэх тэрбээр сав л хийвэл том ах Шагжийгаа дурсах юм билээ. Өмнөговь, Хөвсгөл, Архангай аймаг, Улаанбаатар хотод томилогдон ажиллаж байсан доовтор ахыгаа дагаад мөн л нүүдэллэж, газар газрын сургуулийн хаалга татаж явсанаа инээмсэглэн байж дурссан.
Мах цусанд төрсөн хүн юм болохоор маний адил зан бас гаргадаг л бололтой. Есөн хүүхэдтэй айлын отгон нь болоод ч тэр үү, багын эрх зангаа тавиагүй юм байлгүй. Айлын есөн хүүхдээс амьд үлдсэн хэдэн эгчтэй аж. Тэднийгээ хааяа үгэнд нь орохгүй болохоор “Би буянтай хүн. Та нараас түрүүлээд бурхны орон луу явчихна. Хөлийг чинь хучиж чадахгүй байх шүү...” гэж айлгаж “томордог” юм гэсэн. Бас их айхтар эр ээ.

Зургаа. Дуу дуулахдаа харин маруухан эр юм билээ. Бодвол мань эрийн төгссөн М.В.Фрунзеийн нэрэмжит цэргийн академид дуу хөгжмийн хичээл ордоггүй байсан юм байлгүй. Харин Хилийн цэргийн командын дээд сургуульд хамт сурч байсан онжав, хурандаа Ш.Доржбал мань эрийг курсант байхдаа хичээл номоо давтахдаа үргэлж “Жигмэд Тогмид хоёр” дууг аялаж суудагсан хэмээн дурссан нь бий. Хилийн цэргийн командлагч, хүдэр бадриун энэ генерал,
Жигмэд Тогмид хоёр
Жимсэнд хамт явжээ гээд л байнга аялан сууж байсан гэж бодохоор тэсэлгүй инээд хүрээд байдаг юм.

Долоо. Сүндэв гэдэг нь “Шид бүтэх” гэсэн утгатай төвд нэр юм гэсэн. Эцэг эхээс оноосон нэрэндээ эзэн болж яваа энэ генералын нэг нууцхан авьяас нь нөхөрсөг шог зураг зурах. 1969 онд Москва хот дахь Хилийн Цэргийн Командын Дээд Сургуульд суралцахаар очсон 10 хүүхэд дотор шугам зураг гоё сайхан зурдагаараа манлайлдаг байсан тэрээр цэргийн дарга болоогүй бол өдгөө хошин шог зургийн нэрт мастер ч явах байсан юм бил үү? Хүний зурсан зураг, төөрөг тавилан гэдэг сонин юм шүү.

Найм. “Жинхэнэ цэргийн дарга байх одонд төрсөн эр” гэж түүний тухай олон хүн ярих юм билээ. Сэлэнгийн отрядын дарга байсан хурандаа О.Пүрэвжав нэгэн шүлэгтээ түүнийг “Өөлдийн сайн баатрын сүнс гэмээр” гэж хэлсэн нь магад учиртай буй за.
“Монгол улсын төлөө үхэн үхтлээ зүтгэе. Үхсэн хойно хэрхэхийг тэнгэр мэдэг” хэмээн айлдсан Ойрадын хаан Галданбошготын төдий л том бус хөрөг зургийг амралтын өрөөндөө хүндэтгэн залсан түүний хэлэх дуртай бас нэг сайхан үг нь “Буурал дээдсийн нутгаас Бурхан гуйвч бүү өг”. Нэгэн насныхаа амьдралыг Монгол улсын хил хязгаарын бүрэн бүтэн байдлын төлөө зориулж ирсэн энэ хүн л ингэж хэлэхгүй юм бол өөр хэн тэгж хэлэхэв?

Аав минь: Сүх жанжны партизан цэрэг
Ах минь: Дэмид жанжны “эсэргүүн цэрэг”
Өөрөө би Сүндэв жанжны хилчин цэрэг
Үе удмаараа бид эх орны итгэлт цэрэг хэмээн Ардын уран зохиолч Т.Галсан гуай нэгэнтээ бичсэн байж билээ. Тун богинохон хугацаанд ч гэлээ Сүндэв жанжны хилчин цэрэг явснаараа би одоо бахархдаг юм. Хүн болгонд амар олдоод байдаггүй хилчин заяатай, туурга тусгаар улсын минь бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалахаар өргөсөн тангарагтаа үнэнчээр зүтгэж яваа хилчин дайчид та бүхэндээ би хайртай.
Дархан хилийн дайчин харуул та нартаа дахин баяр хүргэхийн хамт ийм нэгэн дууг аялмаар болоод байх юм.
Саарал шинелээ тайлаагүй
Буурал найз минь хаа байна аа...

Дархан хилийн дайчин “БУРХАД”

9 сарын 17-нд Хил хамгаалах байгууллага үүсэн байгуулагдсаны 75 жилийн ой тохионо. Эх орныхоо газар шороо, хил хязгаарын амар амгалан байдлыг сахин хамгаалахын төлөө аагим халуун, тэсгим хүйтнээс ч халшралгүй, хоногийн 24 цагт нүд цавчилгүй алба хаах эр зоригтнуудын тухай цөөн мөр бичье гэсэн юм.

Одоо таны харж буй энэ зурган дээр Монгол улсын хил хамгаалах байгууллагын үе үеийн командлагч нар байна. “Монгол улсын төлөө зүтгэе” хэмээн ёслоод 1927 онд Хөх Ишгэнтийн хилийн харуулд гарч байсан “амьд домог” дэслэгч генерал Б.Цэдэн-Ишээс авахуулаад хошууч генерал Паламын Сүндэв тэргүүтэй дархан хилийн дайчин “бурхад” болсон энэ хүмүүсийн идэвх зүтгэл, хүчин чармайлт, ажлын үр дүнд Монгол улсын хил бүрэн баталгаажсан түүхтэй. Хоёр хөрштэйгээ хилээ харилцан баталгаажуулж, НҮБ-д бүртгүүлсэн нь эдгээр хилчин дарга нарын бахархам гавьяат үйлс билээ. Ийм л сайхан хөвгүүдээрээ эх орон минь бахархдаг биз ээ!

Өрлөг жанжин таны тушаалаар

Өөлд найрагч энэ номыг бүтээв.

Монгол Улсын төлөө

Монхор Галсан зүтгэнэ! хэмээн ардын уран зохиолч Тангадын Галсан гуай Хилийн Цэргийн 70 жилийн ойгоор бүтээсэн номынхоо дээж дээр бичсэн байж билээ.

Хилчин заяандаа насаараа үнэнч яваа эх орны итгэлт цэрэг энэ хэдэн буурал генерал, “бурхан” хилчдийн буян хишиг нь дэлгэрч явах болтугай!

Зургийн тайлбар: Зүүн гараас хошууч генерал Ч.Сангишарав, Д.Базарсад, дэслэгч генерал Ш.Арвай, хошууч генерал Л.Баябазар, дэслэгч генерал Ж.Жамьян, Б.Цэдэн-Иш, хошууч генерал П.Сүндэв

“Робинзон Крузо”-г зохиогч буюу Даниэл Дефогийн нууц намтар

Дэлхийн олон орны хүүхэд багачуудын ширээний ном болсон “Робинзон Крузо” ном нь 1719 оны дөрөвдүгээр сарын 23-нд “Йоркийн далайчин Робинзон Крузогийн амьдрал ба ер бусын адал явдал” нэртэй анх хэвлэгдсэн түүхтэй. Хэвлэгдсэн даруйдаа уншигч олны талархлыг хүлээж гуравхан сарын дотор дөрвөнтээ хэвлэгдэж шуугиан тарьж байсан энэ ном хожим дэлхийн бараг бүх хэлнээ орчуулагдсан гэдэг. “Хүн төрөлхтөний тэн хагас нь хүүхэд насандаа “Робинзон Крузо”-г уншсан байдаг” гэлцдэг нь оргүй үг бус болов уу.

Тэгвэл энэхүү алдарт бүтээлийн зохиогч Даниэл Дефо /Daniel Defoe 1660-1731/ нь Фо овогтой махны худалдаачны гэр бүлд төрсөн бөгөөд залуу насандаа олон ажил сольж хийн өөрийгөө “эрж” байсан тухай түүний түүх намтарт тэмдэглэсэн нь бий. Шашны номлогч болох гэж үзээд бүтэхгүй болохоор нь наймаачин болохоор шийдсэн боловч ашиг олохоосоо илүү өр зээлд баригдаж мөн л бүтэлгүйтсэн аж. Харин дөч хүрсэн хойноо сэтгүүлчийн хөдөлмөрт хүчээ сорьсон нь түүний нуугдмал авьяасыг илрүүлэн олны танил болгосон хэмээдэг билээ. Бийр бэхтэй нөхөрлүүлсэн энэ ажил нь түүнд яг тохирч байсан бөгөөд сэтгүүлчээс зохиолч болсон тэрээр жинхэнэ нэрээ нуухын тулд сурвалжит язгууртны байдалтай Де Фо хэмээсэн нэрээр зохиол бүтээлээ хэвлүүлж байжээ.
Далан нэг наслахдаа улс төр, эдийн засаг, далайн аялал зэрэг олон төрөл зүйлээр нийт 250 гаруй зохиол бүтээл бичиж туурвисан асар хөдөлмөрч энэ зохиолч хэзээ ч жуулчин байгаагүй юм. Харин бараг 60 шүргэх насандаа дэлхийн сонгодог утга зохиолын түүхэнд “Робинзон Крузо” хэмээх алдарт бүтээлээ бэлэглэж нэрээ үүрд мөнхөлсөн энэ эрхмийг Английн тагнуулын байгуулагын удирдагч байсан тухай нь тэр бүрий уншигчид мэддэггүй билээ.

Англи орныг бүхэлд нь тор мэт сүлжсэн нарийн нягт туршуулын сүлжээ бүхий тагнуулын байгууллага байгуулж тэргүүнээр нь олон жилийн туршид чадварлаг ажиллаж байсан түүний энэхүү нууц намтар нь хэдэн арван жилийн дараа л нийтэд ил болсон билээ. Тэрээр зөвхөн английн дотоодод төдийгүй хилийн чанадад, тэр дундаа Парис, Тулон зэрэг хотуудад мэдээлэл цуглуулах төв байгуулан амжилттай ажиллуулж байжээ.

Тэрээр английн тусгай албыг 10 шахам жил гайхмаар чадварлаг удирдаж байсан бөгөөд 70 гарсан хойноо ч тэр тагнуулчийн авьяас билгэ, мэргэжлийн ур чадвараа ашиглан татварын албанаас бултаж ор сураггүй алга болж байсан тухай Кембриджийн их сургуулийн доктор, тагнуулын түүх судлаач Кристофер Эндрю “Английн тагнуулын алба үүсэн байгуулагдсан түүх” номдоо тэмдэглэсэн байдаг.

Даниэл Дефо английн тагнуулын байгууллагын удирдагч байсан гэдгийг батлаж илчлэх ганц мөр ч болов олж үзэхийн тулд дэлхийн орон орны тагнуулч, судлаачид “Робинзон Крузо” зохиолыг уйгагүй судласан боловч харамсалтай нь тийм дүгнэлт хийж болох баримт олоогүй юм гэдэг.

Эцэст нь сонирхуулж хэлэхэд алдарт “Робинзон Крузо” зохиолыг эрдэмтэн, зохиолч Эрдэнэбатын Оюун орчуулж, билгүүн номч Бямбын Ринчен гуай зураач марзан Шаравт захиалга өгч номын чимэг зургийг зуруулан худам монгол үсгээр 1937 онд хэвлүүлж байсан түүхтэй.

Шарилынх нь хавтан дээр “Робинзон Крузо”-г зохиогч гэхээс өөр илүү дутуу зүйл бичээгүй энэ эрхмийн нэр алдар дэлхийн утга зохиолын түүхэнд мөнхөрснөөс гадна тагнуулын түүхэнд хүндтэй байр эзэлдэг болох нь интернетийн энэ эрин үед улам улам тодрох болж дээ.

Бадмалан асах мөнхийн зул өргөе

Өнөөдөр хэлмэгдэгсдийн дурсгалыг хүндэтгэх өдөр.
Нийтээр нь хомроглох Их баривчилгаа эхэлсэн 1937 оны есдүгээр сарын 10-ны өдрийг дурсан улс даяар хэлмэгдэгсдийн өдрийг тэмдэглэх болсоор 12 жилийн нүүр үзлээ.

Таван хошуу малаа маллан, тааваараа айраг цагаагаа хүртэж, дөрвөн цагийн эргэлтэнд дураараа нүүж явсан нүүдэлчин монголчуудыг “ангийн хувьсгал” хэмээх аймшигт мангас хоттой хонинд орсон галзуу чоно мэт хүү татаж, дураараа тонгочсон хар дарсан он жилүүд байсан юм.
“Революция гэж мэдэхгүй бол
Энэ маузераар ярихаб, сархинсаг” гэсэн үг “моодонд” орсон будантай манантай тэр жилүүдийн шуурганд 37 мянган хүн хэлмэгдсэн гэдэг. Гэхдээ энэ бол ердөө багцаа төдий тоо ажээ!

Монгол улсын нутаг дэвсгэрт байсан 800 шахам сүм хийдийг бараг бүгдийг нь газрын хөрснөөс арчиж, сурвалжит тайж ноёд явсан хүмүүс, ном эрдэмтэй лам хувраг, төрийн мэргэн түшмэд, төвшин энгийн ард зэрэг нийгмийн бүх давхаргын төлөөллийг хуйгаар нь хядсан аймшгийн тэр он жилүүдэд дэлгэсэн тэрлэг шиг нутагт минь айл бүрээс шахуу хэн нэг нь толгой дээгүүрээ дээлээ нөмөрч, ард үлдсэн эхнэр хүүхэд нь нүүрээ нулимсаараа угааж суусан юм гэдэг.

АНУ-ын Ерөнхийлөгч асан Р.Рейган Зөвлөлтийн коммунист төр, засгийг “Ороолонгийн эзэнт гүрэн” хэмээн онож нэрлэсэн билээ. И.Сталины толгойлсон “Ороолонгийн эзэнт гүрний” хараа хяналт, хатуу ширүүн нударга дор 37 мянган хүнээ хэлмэгдүүлэн хядсан “Тоглоомын бүгд найрамдах улсын” Ерөнхий сайд асан А.Амар гуай их хэлмэгдүүлэлтийн өмнөхөн буюу 1936 онд “Бид дотооддоо эв нэгдэлтэй, гадааддаа найртай болбоос манай улс тогтнож чадах ажээ. Манай улсын удирдлагын явж ирсэн байдлыг үзвээс хэдэн жил болмогц ямагт эвдрэлцэн тэмцэлдсээр ирсэн бөгөөд бидний энэ тэмцэл нь улс тогтнон хөгжих хийгээд ардууд амар тайван орших явдалд ихээхэн саадтай бөгөөд хэдий нэгэн удаа эвлэрсэн нэртэй болдог боловч бас хэдэн жил өнгөрөлгүй эвдрэх хэрүүлийг хийсээр ирсэн баймой. Энэ явдлын үндсэн гол шалтгаан нь өөрийн улсаа бодолгүй элдэв төөрөгдөлтэй явдлаас гарах амой” хэмээн бичиж байсан нь гашуун боловч үнэн билээ.

Эх орон, элгэн нутгийнхаа төлөө ингэж цогтой үнэн үгээ хэлж байсан Монгол улсын Ерөнхий сайд А.Амарыг 1941 оны 7 дугаар сарын 10-ны өдөр Москвад онцгой комиссын хурлаар оруулан цаазаар авах ял оноосон байдаг. Дэлхийн II дайн эхлээд бараг сар шахуу болж, эх орныхоо ихэнх хэсгийг фашистын Германы армийн хүчтэй довтолгоонд алдаад байсан мөртлөө туурга тусгаар Монгол улсын Ерөнхий сайдыг ардын хувьсгал ялсных нь 20 жилийн ойн баярын өдрөөр цаазаар авах ял оноож байдаг нь ёстой л “Ороолонгийн эзэнт гүрэн”-ий харгис махчин бодлого мөн дөө.

Малаа хариулж явсан малчин, маань уншиж суусан хувраг, төрийн төлөө оготно мэт зүтгэж явсан албан хаагч, цэрэг цуух, хөдөлмөрчин ард зэрэг хэлмэгдүүлэлтийн хар саварт амь насаа алдсан таны, миний, бид бүгдийн аав ээж, авга нагац, өвөг дээдсийн минь ариун сүнс энэ өдөр дээд тэнгэрээс үр хойч биднийгээ харж байгаа нь лавтай. Тэднийхээ дурсгалыг хүндэтгэн сэтгэлийнхээ хойморт гэгээн дүрийг нь залж, гэрийнхээ хойморт бадмалан асах мөнхийн зулаа өргөе.

Аръяабал. Ум ма ни бад мэ хун!!!

Чамин үзэгний "донтой" Жанцанноров

Түмэн олныхоо дуу хуурын их санд “Төрсөн нутгийн бараа” дуугаараа түрлэг нэмж уран бүтээлээ эхэлсэн хүн бол төрийн хошой шагналт, ардын жүжигчин, хөгжмийн зохиолч Н.Жанцанноров билээ. “Сэвтээ нь үгүй сэтгэл”, “Чандмань эрдэнэ”, “Тогосын цагаан овоо”, “Бурхан бумбын орон” зэрэг 100 гаруй дууны ая, “Мөнх тэнгэрийн хүчин дор”, “Би чамд хайртай” киноны хөгжим зохиож, морин хуур, симфони найрал хөгжмийн концертыг Монголд анх удаа зохион байгуулсан түүний хобби нь сайн чанарын үзэг цуглуулах. “Мандухай цэцэн хатан” киноны яруу тансаг аялгуугаараа Монгол хэмээх нэрийг тэнгэр газрын хооронд таталган бичсэн ардын жүжигчин маань дэлхийд алдартай “Parker” үзэгний баялаг цуглуулгатай гэнэ. “Сайн үзэг сэтгэлийн таашаал өгдөг” хэмээн өгүүлэх дуртай хөгжмийн зохиолчийн оюун бодлоос урган урсах сайхан аялгуунууд өнөөх хайртай үзэгнийх нь тусламжтай цаасан дээр буудаг ажээ.

Монголын уран зохиолын сүмбэр оргилуудын нэг

XX зууны Монголын уран зохиолын сүмбэр оргилуудын нэг, анхны Ардын уран зохиолч Ц.Дамдинсүрэн судар цуглуулах хорхойтой байсан ажээ. “Монголын нууц товчоо” зохиолыг шинэ үсэг дээр хөрвүүлэн буулгаж, “Гэсэр”, “Субашид” зэрэг эртний уран зохиолын дээжсийг судлаж, "Монголын уран зохиолын дээж зуун билэг оршив", "Монголын уран зохиолын тойм" гурван боть зэрэг олон бүтээл туурвиж явсан буурал эрдэмтний цуглуулсан хуучны судар ном нь хэд хэдэн хасаг тэрэг дүүргэхээр болсон гэдэг. Өвгөн академичийн цуглуулсан тэр бүх шоголтой судраар нь 1988 онд Улаанбаатар хотноо гэр музей байгуулсан билээ.

Хахир говьд эрдэнэ бий
Хазгар өвгөнд эрдэм бий
Хар авдранд ном бий
Хамаагүй басаж болохгүй хэмээн 1962 онд “Балбар дархан” шүлэгтээ бахдан бичиж байсан Да багшийн мэндэлсний 100 жилийн ой энэ онд тохиож буйг дуулгахад таатай байна.

Жич: Дээрх гэрэл зургийг фото мастер Р.Гомбожавын хувийн архиваас авч ашигласан болно. Харин photoshop мэдлэгээр маруухан миний бие засвар хийн гоё болгож чадсангүй. Бас зургаа багасган тавьж чаддаггүй ээ. Мэддэг чаддаг мэргэн түргэн хүн байвал зааж өгч тус болно уу. Таньд урьдчилаад талархлаа илэрхийлье.

ЖАРГААХ ЗҮРХЭН

Би нэлээд хэдэн жилийн өмнө БНСУ-д ажиллаж байлаа. Мэдээж харласан хэрэг л дээ. Хоёр жил гаран ажиллаж билээ. Ах дүү тав, дээр нь гурван хүргэн нийлсэн 8 хүн нэг үйлдвэрт ажиллаж, нэг гэрт амьдарч байлаа. Манай ажил, гэр маань их сайхан газар байсан шүү. Сөүл хотын Чамшил хэмээх дүүрэгт байв. Метрогоор явахад Ногооны 16-д байрладаг байсан. Сөүлийн бусад дүүрэгтэй харьцуулахад тохижолт их сайтай, худалдаа наймаа, үзвэр үйлчилгээний газар ихтэй тун дажгүй газар байж билээ.

Ах дүү, амраг садангаараа холбогдсон бидний 8 Монгол Ээрмэлийн үйлдвэрт ажилладаг байлаа. Ажлын нөхцөл хүнд боловчиг цалин сайтай. Анх Чамшил дүүрэгт хөл тавьж ажил олсон Отгоо дүү маань боссын итгэлийг хүлээж кунжинжан болсон тул биднийг ээлжлэн татаж авсаар наймуулаа болсон нь тэр. Ах дүү улс нэг дор хамт ажиллах нь үнэхээр зүгээр юм билээ. Ажилд дөр муутай нэгнийгээ дундаа хийж “дамжилсаар” адилхан л өндөр цалин хөлс авна. Бид дор бүрнээ мөнгө хурааж чадсан, муу хэлэх юм биш. Харин хураасан мөнгөө зөв зарцуулж чадсан эсэх нь өөр асуудал.

Дөрөв дөрвөөрөө өдөр шөнийн ээлжинд гарна. Хоол ундаа хамтран бэлдээд хийчихнэ. Гэр орон луугаа мөнгөө нийлүүлээд явуулчихна. “Хараар” ажиллаж буй гэлтгүй Сөүл хотын хамгийн гоёмсог бүх газрыг үзсэн дээ. 63 давхар барилга, Намсан тауэр, зоопарк, Lotte World зэрэг сар бүр нэг газрыг сонгож үздэг байлаа. Амралтын өдрүүдээр Олимпийн цэнгэлдэх хүрээлэнд очиж өдөржингөө тоглодогсон. Тэнд л би анх дугуй унаж сурч өөрөө өөртөө “нээлт” хийсэн юмдаг.

Ном шагайж сурсанаас биш спортод маруухан намайг дүү Отгоогийн маань хэлсэн,
-Баавгай дугуй унаж давхиад байдаг юм. Баясаа /миний хэрэглэж байсан хуурамч нэр/ харин юу л бол доо гэсэн үг шар хөдөлгөж дугуйн дээр гаргаж билээ. Одоо бидний Сөүлд ажиллаж байснаас үлдсэн дурсамж гэвэл түүх дурсгалын тэр сайхан газруудыг нүдээр үзсэн сэтгэгдэл, тэнд авахуулсан гэрэл зургууд л гэрч болон үлдэж дээ.

Баяр ёслол болохоор харин ч нэг нижгэр тэмдэглэнэ дээ. Цагаан сар, наадам, улс тунхагласны баяр, шинэ жил, март, цэргийн баяр, төрсөн өдөр гээд за ер нь тэмдэглэж л болох бүх баярыг алгасахгүй дээ. Арай л “шувууны баяр” гэж тэмдэглээгүй байх. Тэмдэглэсэн ч бил үү?...

Баяр болгоноор л дуулна даа. Олноороо цуглахаар заавал дуу дуулдаг энэ ёс мэт зан монгол хүний цус, генэнд удамшсан байдаг байх аа. Тэгээд ч харьд яваа монгол хүн эх орон, элгэн нутаг, ээж аав, эхнэр хүүхдээ санан мөрөөдөхөөрөө өөрийн эрхгүй дуу аялдаг биз ээ? Манай гэрийн ойролцоох хөрш хангү нар ч андахаа больсон. “Өнөө хэдэн монгол дуулаад эхэллээ. Бас л нэг баяр нь болсон юм байх даа” хэмээн ярьдаг байсан гэдэг.

Ажаад байхад хүн бүр нэг сүлд дуутай. Тэрийгээ л хамгийн түрүүнд дуулна даа. Сүүлдээ ч бие биенийхээ дуулдаг дууг андахаа байсан. Залгаад залгаад л “аваад хаячихдаг” болсон шүү. Хадам эгч Төгсөө маань дуучин Төмөрийн дуулдаг “Аяны шувуу”-г “өмчилчихсөн”. Өөр хүн тэр дууг нь эхэлж дуулах эрх байхгүй. Хадам эгч л ганцаараа дархан эрхтэйгээр,
Аялан дуулдаг чиний минь хоолойтой
Адилхан өнгөөр уянгалан ганганаад гээд л “хангинуулж” эхэлдэгсэн. Хүргэн Ганболд болохоор:
Нарлаг өндөр Алтайн ууланд
Намрын хяруу унахад аа гээд л “мэлмэрүүлнэ”. Солонгос явахаасаа өмнөхөн аавыгаа алдсан болохоор сэтгэлд нь хүнд байдагсан уу, сааралтаж чичирхийлсэн хоолойгоор дуулж дуусаад нулимсаа арчдагсан. Халанги үедээ бид ч бас дагаад л “намирчихдаг” байж билээ.

Би бас ганц дуутай тэр нь “Жаргаах зүрхэн”. Даруу бус зан гаргахад ардын болон зохиолын олон дууны гарал үүсэл, үүх түүх, үг аяыг мэднэ л дээ. Ялангуяа монгол ардын уртын болон богино дууны тухай материал цуглуулж, судалгааны шннжтэй ганц хоёр зүйл бичиж байсан болохоор жижүүрийн хэдэн дуу цээжинд явдаг л байлаа. Харин Сөүлд ажиллаж байхад яагаад ч юм бэ энэ дуу л аяндаа аманд ороод ирдэг болсонсон.
Хүдэн татсан сарьдаг байна аа хө
Хүний нутгийн хангай юу даа хө
Хүслэн татсан амраг тэр минь
Хүрэн зүрхний уяа юу даа хө гэсэн үгтэй энэ дууг дуулахаар л хоолой зангираад ирдэг байж билээ. Нуугаад яахав ээж ааваасаа илүү эхнэрээ л санадаг байсан шүү. Ханилж нийлээд яг 10 жил болох хугацаанд би эхнэрээсээ олон сар жилээр холдож үзээгүй юм билээ. Хамгийн дээд тал нь 45 хоногийн хугацаатай Германд курсэд явснаас өөрөөр салж холдоогүй байсан юмсанж. “Ээжийнхээ өврөөс эхнэрийнхээ өвөрт шууд орсон азтай эр дээ” гэж хань минь намайг заримдаа шоолдог юм. Цэргийн алба хаагаагүй намайг Солонгос явж байж л “жинхэнэ эр хүн болсон” гэж “магтахыг нь” яана.

Хүний нутаг, гүний газарт ажиллаж, амьдарч яваа эр хүн юу эсийг бодох вэ? “Сиймхий ч болов гэр минь Сэгсгэр ч болов ижий минь” гэгчээр зовлон жаргалаа хамтатгасан ханиа л их санадаг юм билээ. “Чингис хааны” Жагаагийн дуулдагаар “Нэгэн биений нөгөө тал Нинжин сэтгэлийн цагаан сүүдэр” болсон гэргийгээ санан гансран мөрөөдөж явахад энэ дуу л “хань” болж байсан даа. “Эх орны эр цэрэг”, “Эмээл дээр ургасан уул”, “өрх гэрийн тэргүүн”, “өмөг түшиг” энэ тэр гээд л сүржин гоё цол гуншинтай ч хань ижлээсээ салж холдохоор хатаж хорчийдог хөөрхийлөлтэй улсдаа, эрчүүд бид чинь...

ЖАРГААХ ЗҮРХЭН

Хүдэн татсан сарьдаг байна аа хө
Хүний нутгийн хангай юу даа хө
Хүслэн татсан амраг тэр минь
Хүрэн зүрхний уяа юу даа

Алтлан дуртсан наран гийсээр хө
Ашдын заяат нутаг билээ хө
Алслан холдсон уран гоо минь хө
Алаг зүрхний янаг билээ хө

Салхин сэнсрэн исгэрч байна аа хө
Санаа бодлыг дэнслүүлнэ дээ хө
Санан гансран мөрөөдөж сууна аа хө
Саран чамдаа тэмүүлнэ дээ хө

Будан татсан халил байна аа хө
Бусдын нутгийн хавцгай юу даа хө
Буцан харьсан учрал ирнэ ээ хө
Булгих зүрхээ жаргаах шүү дээ хө хэмээсэн энэ дууны үгийг яруу найрагч Ж.Бадраа бичиж аяыг нь С.Гончигсумлаа гуай зохиосон ажээ. Дууны уг гарал нь нэрт хөгжмийн зохиолч С.Гончигсумлаа гуай залуудаа манай театр киноны нэгэн нэрт жүжигчний гэргийд сэтгэл алдран явах үес онгод нь хөглөгдөж нэгэн сайхан аялгуу урсан орж ирсэн юм гэдэг. Энэ тухайгаа найз, яруу найрагч Ж.Бадраад хэлж дууны үг захиалснаар энэ дуу төрсөн түүхтэй...



Мөнгөн аяга шиг гараас чинь
Туулын уснаас амсах юмсан
Мөнхийн усыг уусан юм шиг
Танхил чамтай амьдрахсан хэмээн яруу найрагч Б.Явуухулан дуу алдаж, зохиолч Ч.Лодойдамба “Сайхан хайр байдаг юм. Олвол алдаж болохгүй” гэж бичиж байсан нь аргагүй ээ. Тэд чухамхүү “Монголын үзэсгэлэнт саран гоо” болсон гэргий нартаа зориулан ингэж бичиж, магтан дуулж байсан билээ.

Хорвоод хүн болж төрөөд бусдад хайрлуулж, бусдыг хайрлаж явна гэдэг жаргал бус уу? Одоо энэ мөрүүдийг уншиж суугаа та ч бас хэн нэгэн хүний хайрын ЭЗЭН байж таарна. Хорвоогийн хатуу ширүүн амьдралын бартаа саад дундуур хамтдаа туучиж, жаргал зовлонгийн алинд ч мөр мөрөө түшин хайрын дээдээр цатгаж, дутуу дундуур бүхнийг тань дүүргэж явдаг тэр хүнийхээ ЖАРГААХ ЗҮРХЭН болж явахыг ерөөе.

Жич: Дээрх зургийн зураачийг олж мэдэж чадсангүй. Бичлэгт маань таарч тохирмоор санагдахаар нь тавьж орхилоо. Энэхүү зургийн зураачийг мэдэх хүн байвал хэлж өгч тус болоорой. Баярлалаа.

БАЛ ДАРГЫН НОМЫН ТЭМДЭГ

Арваад жилийн өмнө Урт цагааны гудамжинд ном зарж байсан хүнээс хэдэн сайхан ховор ном худалдан авч билээ. Р.Джованьоли “Спартак”, Ф.Рабле ”Гаргантюа ба Пантагрюэль”, “Анагаах ухааны дөрвөн үндэс”, Кристофер Эндрю, Олег Гордиевский “КГБ. История внешне-политических операций от Ленина до Горбачева”, Шота Руставели “Барсан хэвнэгт баатар” зэрэг тэдгээр номын дотроос миний сонирхлыг гойд татсан нь Г.Уварова “Современный Монгольский театр /1921-1945/” хэмээх ном байлаа.

Москва хотноо 1947 онд 2000 хувь хэвлэсэн уг номын дотор нүүрэнд Ю.Цэдэнбал даргын хувийн номын сангийн өмч болохыг гэрчилсэн номын тэмдэг нь/экслибрис/ дараастай байв. Ийм ховор нандин “эрдэнэ” олж үзсэндээ олзуурхсан би ном борлуулагчийн хэлсэн үнээр нь бушуухан шиг худалдан авч билээ. Монгол түмнийхээ түүх, соёл урлаг, угсаатны зүйн холбогдолтой ном судар, зураг хөрөг, эд өлгийн зүйл сонирхон цуглуулж явдаг хүний хувьд энэ ном миний хувьд олдошгүй нандин “бэлэг” байсан юм.

Ер нь бол Ю.Цэдэнбал даргын номын сангийн тэмдэгтэй ном мэр сэр хүнд байдаг юм билээ. Францын нэрт монголч эрдэмтэн Жак Легранаас Ю.Цэдэнбал даргад бэлэглэсэн гарын үсэг, ерөөлийн үгтэй, Бал даргын номын тэмдэг бүхий франц номыг “Ховор хуучин номын дэлгүүр”-ээс худалдаж авсан тухайгаа авьяаслаг сэтгүүлч А.Баасандорж хэдэн жилийн өмнө “Өнөөдөр” сонинд нийтлүүлсэн нэгэн өгүүлэлдээ бичсэн байсан.

Ахмад цуглуулагч Д.Дашжавт ардын армийн 50 жилийн ойгоор гаргасан өнгөт зургийн альбом байхыг үзсэн. Уг альбомын цөөн бус хуудсан дээр монгол бичгээр тэмдэглэгээ хийсний сацуу 1930-1940-өөд оны үеийн зарим гэрэл зураг дээрх Оросын цэргийн дарга нарын нэр, цол, албан тушаалыг засаж залруулан бичсэн байж билээ. “Нэгдүгээр сургууль дээр ням гариг бүр болдог цуглуулагч нарын уулзалтын үеэр хуучны элдэв юм зарж явсан хүнээс худалдаж авсан” хэмээн Д.Дашжав гуай хуучилж байсансан.

Олон жилийн турш Монголчуудын номын тэмдэг цуглуулан, судалгааны ажил хийж буй Буддын гүн ухааны доктор, Лүдүвдаржаалин хийдийн тэргүүн Ш.Чулуунбаатар ламтаны цуглуулгад бас Ю.Цэдэнбал даргын экслибрис бий юм гэсэн. Бал дарга хэд хэдэн номын тэмдэгтэй байсан гэдэг яриа бий. Заримыг нь гадаад дотоодын зураач, урчууд зурж бэлэглэсэн ч гэх аж.

“Ном дор мөргөм үү!” хэмэн сүсэглэн залбирдаг сайхан уламжлалтай өвөг дээдэс маань монголоор номын тэмдэг, хятадаар тийз, латинаар экслибрис хэмээн нэрлэх энэхүү нэгэн зүйлийг XIY зуунаас эхлэн хэрэглэж ирсэн хэмээн судлаачид үздэг юм билээ.

Мунхагийн балар ширэнгийг гэрэлтүүлсэн бамбарын гэрлээр титэм хийж, дэлгээтэй номын хуудсаар дэвсгэрлэсэн уг экслибрис дээр Ю.Цэдэнбал хэмээн хуучин, шинэ монгол бичгээр хослуулан бичсэн байна. Энэхүү номын тэмдгийн эзэн Ю.Цэдэнбалын бүх насаараа хурааж хуримтлуулсан өмч, хадгалж цуглуулсан хөрөнгө нь зөвхөн ном судар байсан гэдэг.

Есөн настайдаа бага сургуульд орж Монгол бичиг, дөрвөн аргын тоо заалган, 12 настайдаа Чандмань-Уул аймгийн /одоогийн Увс аймгийн Улаангом хот/ ХЗЭ-ийн Хороонд тал бичээчээр ажиллаж эхэлсэн тэр л үеэс балчирхан Цэдэнбалын сэтгэл зүрхэнд эрдэм номыг сүслэн дээдлэх бяцхан гал асаж, билгийн нүд нь нээгдэж эхэлсэн нь лавтай.

Арван гурван настайдаа Эрхүү хотноо хоёр жилийн бэлтгэл курсэд явснаас хойш даруй 9 жил ЗХУ-д суралцан санхүү-эдийн засгийн дээд мэргэжил эзэмшсэн Ю.Цэдэнбал суралцах хугацаандаа олдсон зав чөлөө бүхнийг ном уншихад зориулж байжээ. Үүний нэг тодорхой жишээ бол тэрээр оюутан байхдаа халуун усанд ороод харьж явах замдаа гудамжны самбарт хадсан сонин уншиж удаан зогссоноос хатгаа авсан юм гэдэг.

Мэдлэг боловсролоо дээшлүүлэхийн төлөө бүхий л чөлөөт цагаа зориулдаг түүнийг багш нар нь байнга магтаж, үлгэр жишээ болгон ярьдаг байж. Үүнд нь атаархсан хэсэг оюутнууд түүнийг хоёр давхрын цонхоор шидсэн тухай тэрээр хожим дурсамждаа өгүүлсэн билээ.

Эрхүүд сурч байх хугацаандаа зуны амралтаар нутагтаа ирээд Гадаад явдлын яамны орлогч сайд байсан Лхамсүрэнгийнд дөрвөн жил амралтаа өнгөрөөжээ. Хойно хамт сурч байсан Лхамсүрэнгийнх тэр үед маш их номтой айл байсан учир Цэдэнбал зөвхөн ном унших гэж л тэднийд очдог байсан гэдэг.

Ю.Цэдэнбал сургуулиа төгсч ирээд Сангийн яамны сайдаар ажиллаж байхдаа чөлөөт цагаа голцуу ЗХУ-ын Элчин сайдын яаманд өнгөрөөдөг байж. Хаант Оросын консулын үеэс цуглуулсан маш ховор, баялаг их номтой элчингийн номын санг ашиглахын тулд гэр бүлгүй ганц бие залуу заримдаа тэнд хонож өнждөг байсан тухай комиссарууд нь дурсан бичсэн нь бий.

Ю.Цэдэнбал гуч, дөчөөд оноос ном цуглуулж эхэлжээ. 1940 онд МАХН-ын Төв Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгогдсон түүний гэрийн номын санд орос, уйгаржин монгол бичгээр хэвлэсэн олон ном байсныг үзсэнээ дүү Ю.Аюуш нь дурсдаг юм.

Улс төр, эдийн засгийн холбогдолтой ном, цэрэг дайны түүх, төрөл бүрийн лавлах, толь бичиг, сонгодог уран зохиол, Монголын тухай гадаад хэл дээр хэвлэгдсэн номууд зэрэг олон төрлийн сэдвээс бүрдэх түүний хувийн номын сан нь 10 гаруй мянган номтой байжээ. Зарим хүмүүс 30 гаруй мянган номтой байсан ч гэж баталдаг юм. Тэрээр жил бүр Монголын бүх хэвлэл, Оросын 70 гаруй сонин сэтгүүл захиалан уншдаг байсан төдийгүй оны эцэст шалгаж уншаагүй дугаараа гүйцээн уншаад бүгдийг нь үдүүлж хавтаслан хадгалдаг байжээ.

“Эрдэм мэдлэгийн гол зэвсэг бол гадаад хэл, манай нөхцөлд бол орос хэл мөн”, “Орос хэл сурах нь дэлхийн соёл, шинжлэх ухааны ололтыг хүртэх нэг арга зам, бусад хэлийг сурах гүүр” хэмээн үзэж сургадаг Ю.Цэдэнбал өөрөө намын бүгд хурлын илтгэлийг монголоос орос хэл рүү, орос хэлнээс монгол хэл рүү шууд орчуулдаг удирдагч байсан тухай нам, төрийн удирдах алба хашиж байсан олон хүн дурсдаг билээ.

Орос хэлний асар өндөр мэдлэгтэй ч олон зуун жилийн уламжлал түүхтэй үндэсний бичгээ хүндэлдэг, төгс сайн эзэмшсэн төрийн тэргүүн байжээ. Хувийн тэмдэглэлээ ямагт уйгаржин монгол бичгээр хөтөлдөг тэрээр гадаадын хүмүүсийн тэмдэглэлийн дэвтэрт монгол бичгээр гарын үсгээ үлдээх дуртай байсан гэдэг. Далаад оны сүүлээс Ази, Африкийн олон орны төр засгийн тэргүүн нарт илгээсэн илгээлт бичгээ монгол босоо бичгээрээ явуулах болсон тухай дипломат албаны зарим ахмадууд дурсан бичсэн байдаг юм.

МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар 40 жил, БНМАУ-ын Ерөнхий сайд, Сайд нарын Зөвлөлийн даргаар 22 жил, Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн даргаар 10 жил ажилласан Ю.Цэдэнбалын номын тэмдгээс үүдэн энэхэн хэдэн мөрийг хэлхэхдээ Монгол улсын түүхэнд мөнхөрсөн төрийн түшээд, соёл урлагийн зүтгэлтнүүд, эрдэмтэн мэргэдийнхээ эдэлж хэрэглэж явсан эд зүйл, бичиг баримт, ном судар, зураг хөрөг зэргийг хайрлан хямгадаж, хойч үедээ дамжуулан үлдээх нь бидний үүрэг билээ гэдгийг сануулан хэлэх гэж хичээсэн төдий хэрэг ээ.

Номын цагаан буян дэлгэрэх болтугай.

ДОН КИХОТ

Өмнөд Испанийн Вальдепеньяс хотын оршин суугч Мигель Бордой Серда ер бишийн цуглуулга хийжээ. Уг цуглуулгыг Испанийн гарамгай зохиолч, "Дон Кихот" хэмээх алдартай зохиол туурвисан Мигель де Сервантест зориулжээ.

Түүний цуглуулгад 45 хэлээр хэвлэгдсэн мөнхүү зохиолын 628 хувь ном байна. Бордой Сердад янз бүрийн оронд хэвлэгдсэн Сервантесийн 156 намтар, түүний 386 зохиол, тэрчлэн "Дон Кихот" зохиолыг зохиогчтой ямар нэгэн талаар холбоотой байсан 286 хүний гарын үсэг бий.

Бас Сервантес болон түүний зохиолын тухай өгүүлсэн шүүмжийн зүйл 1180, Испанийн энэ их зохиолчид зориулсан сонин сэтгүүлийн 20 мянга орчим өгүүлэл мөн цуглуулгад байна. Мэргэжилтнүүдийн үзэж байгаагаар Бордой Сердагийн цуглуулга нь энэ сэдвээрх дэлхийн хамгийн шилдэг цуглуулгын нэг ажээ.